Index Kullanmanın Temel Mantığı Nedir?
Index, verileri sıralı bir B-tree yapısında tutan ek bir veri yapısıdır. SQLite'ın, bir sütundaki belirli değerleri ararken tüm tabloyu baştan sona taramak yerine doğrudan hedefe ulaşmasını sağlar. Örneğin, index bulunmadığında
WHERE email = 'rosa@example.com' şeklinde bir sorgu, doğru satırı bulmak için tablodaki her bir kaydı tek tek kontrol eder. Ancak email sütununda bir index tanımlıysa, SQLite ağaç yapısı üzerinde yaklaşık log(n) adımda ilerleyerek ilgili veriye hızla ulaşır.Bu hız artışının bir maliyeti vardır. Index, ilgili sütunun bir kopyasını ve satıra yönlendiren bir işaretçiyi sakladığı için disk alanını artırır. Ayrıca her
INSERT, UPDATE veya DELETE işlemi sırasında index yapısının da güncellenmesi gerekir, bu da yazma performansını bir miktar düşürür. Özetle, yazma hızından küçük bir ödün vererek okuma hızında büyük bir kazanç elde edilir.SQLite'da Index Oluşturma
Index oluşturmak için kullanılan temel söz dizimi şöyledir:
SQL:
CREATE TABLE users (
id INTEGER PRIMARY KEY,
email TEXT NOT NULL,
name TEXT,
created_at TEXT
);
INSERT INTO users (email, name, created_at) VALUES
('rosa@example.com', 'Rosa', '2026-01-10'),
('boris@example.com', 'Boris', '2026-02-14'),
('ada@example.com', 'Ada', '2026-03-01');
CREATE INDEX idx_users_email ON users(email);
SELECT * FROM users WHERE email = 'boris@example.com';
İsimlendirme konusunda genel uygulama,
idx_<tablo>_<kolon> formatını kullanmaktır; bu sayede index'in hangi sütuna ait olduğu kolayca anlaşılır. Index isimleri sadece ilgili tablo için değil, tüm veritabanı genelinde benzersiz olmalıdır, bu nedenle isimlendirmeye tablo adının eklenmesi önerilir.Mevcut bir index'i silmek için şu komut kullanılır:
SQL:
DROP INDEX idx_users_email;
Index'ler tamamen performans odaklı yapılardır. Bir index'i kaldırmak verilerinizde herhangi bir değişikliğe yol açmaz, sadece sorguların çalışma hızını etkiler.
Unique Index Kullanımı
Unique index'ler iki temel amaca hizmet eder: hem arama işlemlerini hızlandırır hem de aynı değere sahip mükerrer kayıtların tabloya eklenmesini engeller.
SQL:
CREATE TABLE accounts (
id INTEGER PRIMARY KEY,
username TEXT NOT NULL
);
CREATE UNIQUE INDEX idx_accounts_username ON accounts(username);
INSERT INTO accounts (username) VALUES ('rosa');
INSERT INTO accounts (username) VALUES ('boris');
INSERT INTO accounts (username) VALUES ('rosa');
Yukarıdaki örnekte üçüncü
INSERT işlemi UNIQUE constraint failed: accounts.username hatasıyla engellenir. SQLite, PRIMARY KEY ve UNIQUE olarak tanımlanan sütunlar için otomatik olarak unique index oluşturur ve bunları sqlite_autoindex_<tablo>_<n> şeklinde isimlendirir. CREATE UNIQUE INDEX komutuna, yalnızca bu kısıtlama tablo tanımında belirtilmediğinde ihtiyaç duyulur.Sorgu Planlayıcısı (Query Planner) Nasıl Çalışır?
Bir sütuna index eklemek, SQLite'ın onu her durumda kullanacağı anlamına gelmez. Query planner, her sorgu için en verimli stratejiyi belirler. Belirlenen bu planı
EXPLAIN QUERY PLAN komutuyla analiz edebilirsiniz:
SQL:
CREATE TABLE orders (
id INTEGER PRIMARY KEY,
customer_id INTEGER,
total REAL,
status TEXT
);
INSERT INTO orders (customer_id, total, status) VALUES
(1, 99.0, 'shipped'), (2, 45.5, 'pending'),
(1, 12.0, 'shipped'), (3, 200.0, 'pending');
CREATE INDEX idx_orders_customer ON orders(customer_id);
EXPLAIN QUERY PLAN
SELECT * FROM orders WHERE customer_id = 1;
Kodu çalıştırdığınızda, çıktıda
SEARCH ... USING INDEX idx_orders_customer ifadesini görüyorsanız index aktif olarak kullanılıyor demektir. Eğer SCAN orders yazısını görüyorsanız, planlayıcı ya tablonun küçük olması nedeniyle tam taramanın daha ekonomik olduğuna karar vermiştir ya da sorgu yapınız index kullanımını engellemiştir.Index'in Geçersiz Kaldığı Durumlar
Bazı durumlar,
email sütunu üzerinde index olsa dahi SQLite'ın bunu kullanamamasına neden olur:
SQL:
-- Fonksiyon sütunu sarmalıyor
SELECT * FROM users WHERE lower(email) = 'rosa@example.com';
-- LIKE içinde başta joker karakter
SELECT * FROM users WHERE email LIKE '%@example.com';
-- Tür uyuşmazlığı dönüşüme zorluyor
SELECT * FROM users WHERE email = 12345;
B-tree yapısı ham değerlere göre sıralandığı için, sorgu sırasında sütun üzerinde herhangi bir fonksiyonel işlem veya dönüştürme yapılması SQLite'ı tam tablo taramasına zorlar. Bu durumu çözmek için veriyi normalize ederek saklayabilir (
email_lower gibi), ifade indeksleri kullanabilir (CREATE INDEX idx ON users(lower(email))) ya da alt dize aramaları için Tam Metin Arama (FTS) modülünden yararlanabilirsiniz.Kapsayan İndeksler (Covering Index)
Bir index, sorguda ihtiyaç duyulan tüm sütunları zaten içeriyorsa, SQLite tablo verilerine hiç erişmeden sonucu doğrudan index üzerinden döndürebilir. Buna "covering index" denir. Bunun için index tanımına ek sütunlar eklenir:
SQL:
CREATE TABLE events (
id INTEGER PRIMARY KEY,
user_id INTEGER,
type TEXT,
created_at TEXT
);
INSERT INTO events (user_id, type, created_at) VALUES
(1, 'login', '2026-01-01'),
(1, 'click', '2026-01-02'),
(2, 'login', '2026-01-03');
CREATE INDEX idx_events_user_type ON events(user_id, type);
EXPLAIN QUERY PLAN
SELECT user_id, type FROM events WHERE user_id = 1;
Sorgulanan her iki sütun da index içerisinde yer aldığı için, kodu çalıştırdığınızda
USING INDEX sonucunu alırsınız. Bu, satır verilerine gitme maliyetini ortadan kaldırdığı için çok yüksek bir performans kazancı sağlar, ancak index boyutunu artırır. Çok sütunlu indekslerin detayları daha ileri düzey bir konudur.SQLite'da Index'leri Listeleme ve İnceleme
Veritabanındaki mevcut indeksleri görmenin iki yolu vardır:
SQL:
CREATE TABLE products (
id INTEGER PRIMARY KEY,
sku TEXT UNIQUE,
name TEXT
);
CREATE INDEX idx_products_name ON products(name);
SELECT name, tbl_name, sql FROM sqlite_master WHERE type = 'index';
Bu komut, tüm indeksleri
CREATE ifadeleriyle birlikte listeler. Sadece belirli bir tabloya odaklanmak için PRAGMA index_list('products'); komutu kullanılabilir. Bir indeksin hangi sütunları kapsadığını anlamak için ise PRAGMA index_info('idx_products_name'); komutu uygundur. sqlite_autoindex_ ile başlayan indeksler, PRIMARY KEY veya UNIQUE kısıtları nedeniyle otomatik oluşmuştur ve manuel olarak silinemezler.İndekslerin Önerilmediği Senaryolar
Bazı durumlarda indeks eklemek performansı artırmak yerine kötüleştirebilir:
• Küçük tablolar: Birkaç yüz satırlık tablolar zaten çok hızlı taranır; indeks kullanımı sadece gereksiz bir yazma maliyeti oluşturur.
• Yazma işleminin yoğun, okumanın seyrek olduğu sütunlar: Her yazma işleminde indekslerin güncellenmesi gerektiği için, nadiren filtreleme yaptığınız sütunları indekslemek verimsizdir.
• Düşük kardinaliteye sahip sütunlar: Sadece birkaç farklı değer alan (örneğin sadece "Evet/Hayır") sütunlar, tek başına indekslendiğinde sonuç kümesini yeterince daraltmaz.
• Çakışan indeks durumları:
(a, b) şeklinde bir bileşik indeksiniz varsa, ayrıca sadece (a) için bir indeks oluşturmanıza gerek yoktur; SQLite, sadece a ile yapılan filtrelemelerde de bileşik indeksin ilk sütununu kullanabilir.Hangi indeksin eklenmesi gerektiğine karar verirken en doğru yöntem; denemek,
EXPLAIN QUERY PLAN ile kontrol etmek ve gerçek verilerle ölçüm yapmaktır.Sıradaki Konu: Bileşik İndeksler
Tek sütunlu indeksler oldukça yararlıdır, ancak gerçek dünya sorguları genellikle birden fazla sütuna göre filtreleme ve sıralama yapar. Bu noktada,
(a, b, c) şeklinde kurgulanan bileşik indeksler devreye girer. Bu yapılarda sütunların sıralaması, performansı etkileyen kritik bir faktördür ve bir sonraki bölümde detaylandırılacaktır.