Sitemize reklam vermek için [email protected] adresine mail atabilirsiniz
For Advertising Contact [email protected]


Karahanlılar

BoRa{TR}

Level 7
TM Üye
Üye
Ticaret - 0%
0   0   0
Katılım
26 Ocak 2009
Mesajlar
1,514
Beğeniler
131
MmoLira
0
DevLira
0
#1
Karahanlılar
KARAHANLILAR

Doğu ve Batı Türkistan ‘da 9-13.yy ‘larda hüküm süren sülale ve bu sülalenin kurduğu devlet.
Karahanlıların kökeni üstüne, günümüze dek çeşitli görüşler ortaya konulmuştur. Bunlara göre Karahanlılar ayrı ayrı Uygurlara, Türkmenlere, Yağma Türklerine , Karluklara, Çiğil Türklerine dayanır. Bir başka görüş ise, Karahanlıları Karluk, Yağma ve Çiğil Türlerinin karışımına dayandırır.
Karluklar 744 - 840 yılları arasında Türkmenler adıyla Uygur birliğine girdiler, Uygurların zayıflamasından sonra da Karluk yabgusu egemenliğini ilan edip kara hakan adını aldı ve kurduğu devleti Uygur örgüne benzetmeye çalışarak , ikiye ayırdı. Kara hakan doğunun egemeni olarak , arslan kara hakan ünvanını alıp , bütün karahanlıların egemeni sayıldı.Başkent olarak Balasagun , Karaordu diye bilinen kenti seçmişti. Batının egemeni Taraz’ da yerleşen ve Buğra kara hakan ünvanını taşıyan ortak kağandı. Kaynakların sözünü ettiği ilk Karahanlı kağanı Bilge Kül Kadir Han , Samanoğullarıyla savaştı. 840 ‘ta İsbicap , Samanoğullarının eline geçti.
Bilge Kül Kadir Han’ dan sonra, yönetim iki oğluna geçti. Büyük kağanlığa Balasagun’da Bazır Arslan Han , ortak kağanlığa da Oğulçak Kadir Han geçti. Oğulçak Samanoğlu hükümdarı İsmail bin Ahmed ‘e yenilince (893) başkentini Kaşgar’ a taşıyarak , Samanoğullarıyla savaşıma girişti. Bu arada Samanoğulları içinde çıkan karışıklıklardan kaçan bir şehzadenin kendisine sığınmasına izin verdi. Bu müslüman şehzade ve yanındakilerin etkisiyle Oğulçak ‘ın Müslümanlığı kabul eden yeğeni Satuk Buğra Han , amcasıyla savaşarak devletin batı bölümünde de islamlığın yayılmasını sağladı. Satuk ‘un türkçe adı Baytaç olan oğlu Musa , doğu kağanını yenerek , tüm ülkeyi islamlaştırdı (960).
Masa ‘nın yerine geçen oğlu Ebul Hasan Ali , doğudaki ve güneydeki komşularına savaş açtı ve bu savaşların birinde de öldü (998). Onun ortak kağanı Kılıç Buğra Han ve yeğeni Ebu Musa el-Hasan, İsbicabı geri aldı, 992 ‘de Samanoğullarının baş kenti Buhara ‘yı ele geçirdi ve Kaşgar’a dönerken öldü.
Ali’ nin ortak kağanı, oğlu Ahmed bin Ali , büyük kağan unvanıyla, bbasının halefi oldu (998). Ali , Samanoğullarıyla ilişkileri, arslan ilig ünvanıyla alt kağan durumunda bulunan kardeşi Nasr ‘ın sorumluluğuna verildi. Nasr, Sebük Tigin ‘le mücadele eden Faik ‘in yardımıyla Samanoğullarına saldırdı, daha sonra anlaşma yapıldı. Samnoğullarının kimi toprakları ele geçirildi. Nasr , daha sonra, yeniden sefer açarak, Samanoğulları baş kenti Buhara ‘yı aldı (999) . Sebük Tigin ‘in yerine geçen oğlu Gazneli Mahmud Karahanlılarla anlaştı. Buna göre sınır olarak Amuderya ırmağı kabul ediliyordu (1001) . Gazneli Mahmud Hindistan seferindeyken, Nasr iki koldan Belh’e girmek istediyse de, Mahmud ve kardeşi tarafından bozguna uğratıldı. Nasr, kardeşi Yusuf bin Harun’ dan yardım aldıysa da, birleşik kuvvetleri , ikinci kez Gazneli Mahmud tarafından yenildi (1008) .
Bu başarıslığı izleyen iç kavgalar sonucu Nasr bin Ali, bağımsızlığını ilan etmek isteyince, büyük kağan Ahmed bin Ali, Nasr ‘a karşı Mahmud ‘la anlaştı. Nasr bin Ali 1013’ te ölünce, yerine arslan ilig ünvanıyla üçüncü kardeşi Mansur bin Ali geçti (1013 – 1016). Mansur, Ahmed bin Ali ‘nin hastalığından yararlanarak büyük kağanlığı ele geçirmek amacıyla girişimde bulununca , ortak kağan Yusuf Kadir Han ve Ali Tigin , Mansur’ a tutsak oldu.
Ahmed bin Alinin ölümünden sonra Yusuf Kadir Han, Mansur bin Ali’ yi büyük kağan olarak tanımak istemediği için , Gazneli Mahmud ‘un yardımını istdedi. Büyük kağanlığın kendisinin hakkı olduğunu düşünüyordu. Mahmud bu isteğe olumlu yanıt verince Mansur , Yusuf Kadir Han ‘la uzlaştı. Her ikisinin kuvvetleri bu kez Horasan ‘a sefer açtılarsa da Belth ‘e yenildiler (1019). Yusuf Gazneli Mahmud’la bu kez uzlaştı.
Bu arada Mansur bin Ali ‘ nin tutsaklığından kurtulan Ali Tigin, İsrail arslan bin Selçuk ‘la birleşip Buhara ‘yı ele geçirerek (1020 – 1021), Mansur bin Ali ‘nin ordusunu yendi.
Ali tigin yıgan tigin unvanıyla Buhara ‘ya yerleşti ve büyük kağan olarak uzlaştığı Mansur bin Ali ‘yi tanıdı. Mansur bin Ali 1024-1025 ‘ te hükümdarlığı bırakarak dervişliği seçince, yerine uzun yıllar yerine ortak kağan durumunda bulunan Yusuf bin Harun büyük kağan oldu ( 1025 – 1032 ). Onun arslan iligliğineyse Ali Tigin geldi. Yusuf, iki kardeşi Ahmed ve Ali ‘ nin birleşerek kendisine karşı çıkması ve Ahmed ‘in kendisini büyük kağan ilan etmesi üzerine Gazneli Mahmud ‘la yeniden anlaştı. Mahmud Ali Tigin ‘in yandaşı Arslan bin Selçuk ‘u ele geçirerek hapsetti. Ali Tigin ise Buhara’ yı bırakıp kaçtı, Mahmud ‘ un geri dönmesinden sonra yeniden , başkent Balasagun ‘u ele geçirmeyi planladı. Ama Yusuf duruma egemen oldu. Yusuf ‘un 1032 ‘de ölümünden sonra oğulları saltanat savaşına başladı. Bu arada Ali Tigin ‘de Mavaraünnehir ‘de kendisini tamgaç buğra kara han ilan etti . Gazneli Mahmud ‘un yerine geçen Mesud, Maveraünnehir ‘ I Ali Tigin ‘den alıp Mahmud bin Yusuf ‘a vermeyi tasarladı. Ali Tigin ‘in üzerine yürüyen Harzemşah Altuntaş, daha sonra anlaşma yaptı. Bir süre sonra Selçuklular Horasan ‘ I ele geçirdiler. Ali Tigin ‘in oğulları, akrabaları Yusuf Kadir Han ‘ın oğullarına sığındı. Bu arada Nasr ‘ın oğulları Muhammet ve İbrahim, Yusuf Kadir Han oğullarından ayrıldı. Muhammet büyük kağan, İbrahim ise ortak kağan unvanını aldı. Devlet böylece ikiye bölündü ; Doğu Karahanlılar ; Batı Karahanlılar.

DOĞU KARAHANLILAR

İlk büyük kağanları Yusuf Kadir Han’ ın oğlu, Şeref-üd-Devle adını taşıyan Ebu Şuca Süleyman bin Yusuf ‘ tur (1031-1057). Süleyman bin Yusuf 1057 ‘ de kardeşi Muhammet ‘e yaptığı akında yenilince, Muhammet kendisini büyük kağan oğlunu da arslan ilig ilan etti , ama ikinci karısı tarafından zehirlendi. Oğlu İbrahim bin Muhammet (1057 – 1059) tahta geçtiyse de, Batı Karahanlıların büyük kağanı İbrahim bin Nasr, Fergana ‘yı ele geçirdi. İbrahim öldürülünce, sırasıyla Mahmut bin Yusuf , oğlu Ömer bin Muhammet ve Ebu Ali el-Hasan hükümdarlık yaptı. Ebu Ali el-Hasan ‘ın dönemi Kaşgar kentinin kültür ve bayındırlık alanında gelişme dönemidir. Kültür tarihinin önemli yapıtı Kutadgu Bilig onun zamanında Yusuf Has Hacip tarafından yazıldı. Ancak Ebu Ali el-Hasan, Selçuklu egemenliğini kabul etmek zorunda kaldı. Yerine geçen oğlu Ahmet bin Hasan (1103-1128) döneminde Karahıtay saldırıları önledi. Ondan sonraki hükümdar İbrahim II bin Hasan (1128-1158) döneminde Doğu Karahanlılar pek başarı kazanamadı. Karluk ve Kanglı türklerinin başkaldırısı üzerine İbrahim II bin Hasan Karahıtaylılardan yardım istedi. Karahıtaylılar baş kaldırıyı bastırdı ama Balasagun ‘u da işgal etti. İbrahim II ‘den sonra, Muhammet bin İbrahim ve Yusuf bin Muhammet tahta geçti. Yusuf’ un oğlu Muhammet III, devleti yeniden kalkındırmak istediyse de, Kaşgar ‘a geldiği sırada çıkan bir ayaklanmada öldürüldü (1211). Böylece Doğu Karahanlılar Devleti sona erdi.

BATI KARAHANLILAR

Karahanlılar Devleti ikiye ayrıldıktan sonra, Nasr’ ın oğlu Muhammet I bin Nasr , büyük kağan olarak Özkent ‘te tahta geçti (1042-1053). O ölünce de yerini ortak kağan Ebu İshak bin İbrahim I bin Nasr adı (1053-1068) . Tamgaç han unvanıyla anılan İbrahim , iç karışıklıklardan yararlanıp Fergana’ yı ele geçirdi ve başkenti Semerkand ‘a taşıdı. Felç geçirerek ölen İbrahim ‘ den sonra yerine Şemsülmülk unvanıyla , oğlu Nasr I bin İbrahim geçtiyse de Togan Han, onu tanımayarak başkaldırdı. Nasr Togan Han ‘ın başkaldırısını bastırdı. Bu arada Alparslan’ ın ölümüyle Selçuklu tehlikesi de ortadan kalkmıştı. Nasr Tirmiz ‘I ele geçirip, Belh ‘ e kadar geldi. Melikşah ‘ın Semerkand ‘ a yaklaşması üzerine de barış istedi.
Nasr ‘ dan sonra tahta, kardeşi Ebu Şuda el Hıdr geçti. Ebu Şuca ‘ nın yerine geçerek 1080 – 1089 yılları arasında hükümdarlık yapan ve el Hıdr’ ın oğlu olan Ahmet bin el-Hızr, bilginlerle anlaşmazlığa düştü ; bilginler kendilerine baskı yapıldığını ileri sürerek Melikşah ‘ tan yardım istediler. Melikşah, Semerkand ve Buhara ‘ yı ele geçirdi, Ahmet ‘ I tutsak alıp Isfahan ‘ a götürdü. Melikşah onun yerine Ebu Tahir ‘ I vali olarak bıraktı, ama vali ayaklanan halk tarafından kovuldu. Halk, Ahmet ‘ in yeğeni Mesut I bin Muhammet ‘ I tahta geçirdi(1095- 1101). O da ölünde Selçuklu sultanı Berkyaruk, sırayla Süleyman bin Davud ‘ u (1097), Ebulkasım Mahmut I ‘i (1097- 1099), Cebrail bin Ömer ‘i (1099-1102) tahta geçirdi. Cebrail, Melikşah ‘ ın ölümünden sonra çıkan karışıklıktan yararlanıp Horasan ‘ ı ele geçirmek istediyse de Sencer ‘ e yenildi ve öldürüldü. Daha sonra Sencer, kayınpederi Muhammet II bin Süleyman ‘ı (1102- 1130) tahta çıkardı. Kızılaslan unvanıyla anılan Süleyman döneminde iki başkaldırı olayı oldu ve bastırıldı. Muhammet ‘ in ölümünden sonraysa Sencer, el-Hasan bin Ali ‘ yi (1130- 1132) Semerkand ‘ da tahta geçirdi. Onun yerini alan Mahmut II bin Muhammet dönemindeyse Batı Karahanlılar üzerindeki Selçuklu egemenliği sona erdi. 1141 ‘ de Katavan savaşını kazanan Karahıtaylar, Karahanlı topraklarını işgal edip, kendi yandaşları olan Mahmut ‘ un kardeşi İbrahim III bin Muhammet ‘i (1141- 1156) tahta geçirdiler. İbrahim uzun hükümdarlığı sırasında, devlete egemen olamadı. Ondan sonra Ali Tigin ‘ in soyundan Ali bin Hasan (1156-1160) tahta geçti. Köksavun unvanıyla anılan Ali döneminde Karluklar baş kaldırdı. Ali’ nin ölümüyle yerine geçen Ebul Muzaffer Mesut II bin el-Hasan (1160-1178) döneminde , Batı Karahanlılar Devleti’ nin sonunu hazırlayan karışıklıklar çıktı. Mesut’ tan sonraki hükümdarlar İbrahim IV bin el-Hüseyin (1178-1204) ve Osmanlı I bin İbrahim (1204-1212) dönemleride başarılı olmadı. Osman ‘ ın döneminde Semerkand ‘ da ayaklanma çıktı. Osman ‘ ın ayaklanmada Harzemşahların öldürülmesini emretmesi üzerine, Semerkand’ a gelen Hazerşahlı komutan tarafından öldürüldü. Böylece Batı Karahanlılar Devleti ‘ de sona erdi (1212) .

KARAHANLILARDA UYGARLIK VE
SANAT

Hakaniye lehçesi de denen Karahanlı türkçesi eski Uygurcanın devamıdır ve İslam- Türk kültürünün ilk edebiyat lehçesidir. Kaşgarlı Mahmut’ a göre bu lehçeyi konuşanlar arasında Çiğil, Yağma, Argu, Uygur, Karluk, vb. Türk boyları vardır. İşlenmiş ve edebiyat dili haline gelmiş olan Karahanlı lehçesiyle yazılan yapıtların en ünlüleri Kaşgarlı Mahmut ‘ un Divanü Lügat-it-Türk‘ ü , Yusuf has Hacip ‘ in Kutadgu Bilig’ i ( Mutlu Olma Bilgisi ), Edip Ahmet ‘ in Atabet-ül- Hakayık ‘ ı (Gerçeklerin Eşiği ) gibi yapıtlarıdır. Karahanlı türkçesinin kullanıldığı yapıtlar Uygur ve Arap harfleriyle yazılmıştır.
Özellikle X. ve XI. yy’ larda Semerkand, Buhara ,Tirmiz , Urgenç gibi kentlerde bayındırlık etkinlikleriyle birçok yapı, cami, kervansaray, vb. yapıldığı bilinir . Bu binalardaki cephe mimarisi çok gelişmiştir, süslemeci bir özellik gösterir. Bilinen başlıca Karahanlı yapıtları arasında özellikle şunlar sayılabilir: Şirkebir Camisi (X.yy) Buhara yakınında Hazerdegaron Camisi (XI.yy) ; musalla biçimindeki Namazgah Camisi (XI.yy); kubbeli uzamın yanlara genişlediği Talkatanbaba Camisi (XI.yy);cephesi alçı ve tuğla hamurundan motiflerle süslü Mugahattari Camisi (XII.yy); tek kubbeli, sivri kemerli ana kapısı olan Arapata Türbesi (XI.yy); basık piramit kubbeli Balacıhatun Türbesi ; dıştan üç katlı yapı görünümünde Fergana’ daki Şeyh Fazlı Türbesi (XII.yy). Türk-İslam sanatının bir başka yapı türü dlan kervansaray mimarisinin ilk örnekleri de Karahanlılara aittir. Bunlar arasında Ribatımelik (XI:yy), Dağıstan (XI. XII.yy) Kişmantepe gibi kervansaraylar sayılabilir.

















KARAHANLILAR

Doğu ve Batı Türkistan’da hüküm süren ilk islam-türk sülalesi ve bu sülalenin kurduğu devlet (840-1212). Karahanlıların menşei üstüne tarihi kaynaklarda çeşitli fikirler ileri sürülmüştür. Çin kaynaklarından öğrenildiğine göre Karahanlılar, Karluklara bağlanmaktadırlar. Karluklar, 744-840 yıllarında Uygur birliğine girdiler ve türkmen adını kullandılar.
 
Üst