Vesilecilik

TruvaGame · 23 Haz 2025

Vesilecilik

Özellikle ruh ve bedenin ilişkileri hakkında ileri sürülen ve ruh ile beden arasında bir etkileşme olamayacağını savunan vesile nedenler sistemi.

Bu teorinin, Descartes sistemi mantığı içinde yer aldığı ve bu filozofun çömezlerinden birçoğunun (L. Delaforge, G. de Cordemoy, Guelincx ve özellikle Malebranche) vesileciliği bundan ötürü savunduğu ileri sürülebilir. Bununla beraber, Descartes, vesileci değildi; kendi sisteminde iyice açıklayamadığı halde, ruh ile bedenin birbirleri üzerinde karşılıklı etkileri olduğunu kabul etmişti.

Malebranche, vesile nedenler teorisinin babası olarak tanınır. Bu filozofun ruh ve beden ilişkilerine vesile nedenleri uygulaması, cevherler arasındaki alışveriş ve ilinti hakkında ileri sürdüğü genel teorinin mantıki bir sonucuydu. Malebranche, bu teorisiyle, daha sonra Hume'un neden kavramı hakkında yapacağı eleştirmenin temellerini atmıştı.

Yadgerekircilik

İnsan iradesinin özgürlüğünü ya da elindeliği savunan öğretilerin genel adı. Yadgerekircilik (endeterminizm), gerekircilik (determinizm) karşıtı olarak kullanılır ve insan iradesinin serbestçe davranabileceğini ya da elindeliği savunan öğretileri adlandırır. Bu bilimdışı Öğretiler, özgürlüğü bilimsel gerekircilikle karşıtlaştırma yanılgısını taşırlar ve metafizik bir anlayışla insan özgürlüğünü savunurmuş görünerek, bilimin temeli olan gerekirciliği yadsırlar.

Metafizikçi yadgerekirciler elektronların özgürlüğü tanıtladığını ve bilimin idealizmle uzlaşmış olduğunu düşlemektedirler. Oysa özgürlük, doğal ve toplumsal zorunluluk karşısında düşsel bir bağımsızlık değil, doğal ve toplumsal yasaların bilinmesiyle gerçekleşen eylemsel bir olgudur. İnsan, herhangi bir hastalığın mikrobunu tanır, o mikroba karşı koyma yollarını bulur ve o mikrobun doğal zorunluluğu karşısında özgürleşir.

Metafizik alanda tanrıbilimci öğretiler, tanrı karşısında insanın sorumluluğu sorununu çözebilmek için yadgerekirciliğe başvurmak ve elindeliği savunmak zorunda kalmışlardır. Bu düşünceye göre tanrı her şeyi önceden belirlemiştir ama, insana da tikel bir elindelik (iyiyle kötüyü seçebilme gücü anlamında us) vermiştir.

Yapısalcılık (Strüktüralizm)

İnceleme konusu olarak yapıyı ele almak gerektiğini ileri süren çeşitli bilim dallarındaki ortak görüşün adı. Yapısalcılık anlayışı, ilkin XIX. yüzyılın sonlarıyla XX. yüzyılın başlarında idealist bir yapıda ileri sürülen biçimci ruhbilim anlayışıyla ortaya çıkmıştır. Daha sonra Fransız dilbilimcisi Ferdinand de Saussure'in çalışmalarıyla dilbilim alanında gerçekleşmiş ve çeşitli insanbilim dallarına yayılmıştır.

Bugün çeşitli alanlarda yapılan yapısalcı çalışmalar, dilbilimsel yapısalcılığı örnek almaktadırlar. Dilbilimsel yapısalcılıksa, ele aldığı konuyu, o konunun bağımlı bulunduğu yapı (dilsel bütün)'yla açıklamaya çalışır. Ferdinand de Saussure şöyle der: "Bir terimi, sadece herhangi bir sesin herhangi bir kavramla birleşmesi saymak büyük bir yanılgıdır. Terimi böyle tanımlamak, onu, bağımlı bulunduğu dizgeden soyutlamak olur ki bu da terimlerden başlayarak bunların toplamını elde etmekle dilsel dizgenin kurulabileceğine inanmak demektir. Oysa, tam tersine, içindeki dilsel öğeleri çözümleme yoluyla elde edebilmek için dilsel yapıdan (ya da eşanlamda, dilsel dizgeden) yola çıkmak gerekir).