Aydınlatma armatürü, lambaların bir ya da birçoğunu bünyesinde taşıyan, içindeelektrik tesisat bağlantılarının olduğu, ışığın süzülebildiği ve yansıtılabildiği parçalarıolan, hem elle çalıştırılabilen hem uzaktan kontrol edilebilen ve yapısı sayesinde hemkoruyucu hem estetik bir değere sahip olan çok yönlü bir cihazdır.
Farklı kullanım amaçları doğrultusunda bugüne kadar üretilmiş ve üretilmeye devameden farklı tipte ve özellikte çok sayıda aydınlatma armatürü bulunmaktadır. Lambatipleri, lamba güçleri, kullanılan malzeme çeşitleri, armatürün koruma sınıfları, kontrolünitesi, boyutları, ışık dağılımı, takılma şekli, kullanım amacı vb. gibi birçok ölçütegöre değişen tipte aydınlatma armatürü bulmak olasıdır.
Aydınlatma armatürleri sadece aydınlatma sağlayan cihazlar değildir; aydınlatmatasarımı ile yaratılmak istenilen etkiye katkıları ve mimariyi destekleyen tasarımları ilepeyzaj uygulamalarının olmazsa olmaz tasarım elemanlarıdır.
Aydınlatma armatürü tipleri genel olarak iç mekân ve dış mekân kullanımlarına göreikiye ayrılmaktadır. Peyzaj mimarlığı uygulamalarında kullanılan, dış mekâna uygunaydınlatma armatürleri tiplerini takılma şekillerine göre dokuz başlık altındainceleyebiliriz. Bunlar;
- Duvara gömülü aydınlatma armatürleri
- Duvara takılan aydınlatma armatürleri
- Tavana gömülü aydınlatma armatürleri
- Tavana takılan aydınlatma armatürleri
- Yere gömülü aydınlatma armatürleri
- Projektör tipi aydınlatma armatürleri
- Su içi aydınlatma armatürleri
- Bollard tipi aydınlatma armatürleri
- Direk tipi aydınlatma armatürleridir
1.Duvara gömülü aydınlatma armatürleri
Bu tip aydınlatma armatürleri elektrik tesisatı ve lambası içinde olmak üzere kasasıtuğla ya da beton duvar içine gömülü, kasa çerçevesi ise duvar üzerinde kalacak şekildeyerleştirilebilen armatürlerdir.Bu armatürler uzun vadeli yapısal detayların bir parçasıdır. Gömme kasaların duvariçine yerleştirilmesi için bu tip armatürlerin kullanılacağı yerler inşaat aşamasındaplanlanmalıdır (Anonymous 2019b).Bu armatürler yüzeyleri ve yolları aydınlatmak, mekân tanımlamak ve yönlendirmeyapmak vb. amaçlarla kullanılırlar. Kasaları gömülü olduğu için kaza riskine nedenolmazlar. Merdiven kenarlarında, yaya yollarında, araç yollarında, kapalı otoparkgirişlerinde vb. gibi alanlarda kullanılabilirler (Anonymous 2019b). Genellikle dairesel,kare ve dikdörtgen kasa tasarımlarına sahip bu armatürler ile simetrik ışık dağılımısağlanabildiği halde kullanım amacına daha iyi hizmet eden asimetrik yaniyönlendirilmiş ışık dağılımı sağlayan modeller çoğunlukla tercih edilir.
Şekil 3.1 Farklı tasarımlara sahip duvara gömülü aydınlatma armatürü örnekleri (Anonymous2019b)
2.Duvara takılan aydınlatma armatürleri
Duvar üzerine takılabilen bu armatürler kasası korumalı, korumasız ve ışık dağılımlarısimetrik (yönlendirmesiz) ve çoğunlukla yeğlenen asimetrik (yönlendirmeli) tipteüretilebilirler.Bu armatürler genel aydınlatmaya katkı sağlamak, yüzeyleri ve yolları aydınlatmak,yönlendirme yapmak ve estetik katkıları vb. amaçlarla kullanılırlar (Anonymous2019b).Peyzaj uygulamalarında alandaki yapıların duvarlarında, bahçe duvarlarında, merdivenkenarlarında vb. alanlarda kullanılabilirler. Duvar üzerine takılan aydınlatmaarmatürlerin yerine takılması gömülü tiplere göre nispeten daha kolaydır. Bu tipaydınlatma armatürlerin kullanılacağı yerler inşaat aşamasında planlanmalıdır(Anonymous 2019b).
Şekil 3.2 Farklı tasarımlara sahip duvara takılan aydınlatma armatürü örnekleri (Anonymous2019b)
3. Tavana gömülü aydınlatma armatürleri
Bu tip aydınlatma armatürleri elektrik tesisatı ve lambası içinde olmak üzere kasasıtavan içine gömülü, kasa çerçevesi ise duvar üzerinde kalacak şekilde takılabilenarmatürlerdir. Genel aydınlatmaya katkı sağlamaları amacıyla kullanılan bu armatürlerpeyzaj uygulamalarında mimari yapılar üzerinde kullanılabilir. Bu tip aydınlatmaarmatürlerin kullanılacağı yerler inşaat aşamasında planlanmalıdır (Anonymous 2019b).
Şekil 3.3 Farklı tasarımlara sahip tavana gömme aydınlatma armatürü örnekleri (Anonymous
2019b)
4.Tavana takılan aydınlatma armatürleri
Tavan üzerine takılan ya da sarkıt olarak kullanılabilen aydınlatma armatürleridir. Genelaydınlatmaya katkı sağlamaları ve estetik katkıları amacıyla kullanılan bu armatürlerpeyzaj uygulamalarında mimari yapılar üzerinde kullanılabilir. Bu tip aydınlatmaarmatürlerin kullanılacağı yerler inşaat aşamasında planlanmalıdır. (Anonymous 2019b).
Şekil 3.4 Farklı tasarımlara sahip tavana takılan aydınlatma armatürü tipleri (Anonymous2019b)
5.Yere gömülü aydınlatma armatürleri
Bu tip aydınlatma armatürleri elektrik tesisatı ve lambası dâhil olmak üzere kasasızemin içine gömülü, kasa çerçevesi ise zemin üzerinde kalacak şekilde yerleştirilebilenarmatürlerdir. Yere gömülü aydınlatma armatürlerini yere gömülü olarak kullanılabilenprojektörler gibi de düşünebiliriz. Bu aydınlatma armatürleri darbeye, basınca, suya vb.dış etkenlere (genelde IP68 koruma sınıfına sahip) karşı oldukça dayanıklı yapılarısayesinde halka açık alanlarda da sıklıkla kullanılırlar (Anonymous 2019b).Bu aydınlatma armatürleri birçok farklı uygulama için kullanılabilirler. Peyzajuygulamalarında dikey yüzeyleri ve mimari yapıların cephelerini aydınlatmak, alandayer alan heykel, plastik nesne, ağaçlar ve bitkiler gibi aydınlatılması ya da odak noktasıhaline getirilmesi istenilen tüm elemanların aydınlatılmasında kullanılmaları uygundur.Kare ve dairesel tasarıma sahip aydınlatma armatürleri dar ve geniş açılı ışık dağılımı sağlarken, dikdörtgen/çizgisel tasarıma sahip aydınlatma armatürleri daha genişyüzeylerin aydınlatılması için kullanılırlar (Anonymous 2019b).
Şekil 3.5 Farklı tasarımlara sahip yere gömülü aydınlatma armatürü tipleri (Anonymous 2019)
Şekil 3.6 Araç yollarında kullanılan yere gömülü aydınlatma armatürü örneği (Anonymous
2019b)
Şekil 3.7 Örnek ışık dağılım şekilleri (Anonymous 2019b)
6. Projektör tipi aydınlatma armatürleri
Projektör tipi aydınlatma armatürlerini çok farklı çeşitlerde bulmak olasıdır. Buarmatürler alana yerleştirilmeleri bakımından da esnek ve çok yönlüdürler. Farklıyerleştirilebilme seçeneklerinden dolayı direk üzerlerinde, yapı cephelerinde, çatılarda,sert ya da toprak/çim vb. zeminde kullanılabilirler (Anonymous 2019b).Peyzaj uygulamalarında projektörler, aydınlatma tasarımında ön plana çıkarılması yada odak noktası haline getirilmesi istenilen mimari yapıların cephelerini, heykelleri,plastik nesneleri, ağaç ve çalıları, meydan gibi geniş alanları vb. aydınlatmak için kullanılabilirler. Kullanım alanına göre çok dar açıdan geniş açıya ve simetriktenasimetriğe kadar değişen ışık dağılımlarına sahip modeller bulmak olasıdır (Anonymous2019b).
Şekil 3.8 Farklı tasarımlara sahip projektör örnekleri (Anonymous 2019b)
7. Su içi aydınlatma armatürleri
Su içinde kullanılan aydınlatma armatürleri aşırı koşullara maruz kalırlar. Sıcaklıkdalgalanmaları ve su altında uzun süreli çalışma şartlarından dolayı bu armatürlerintasarımları son derece önemlidir. Bu armatürlerin seçiminde mutlaka IP68 korumasınıfına sahip olanlar seçilmelidir (Anonymous 2019b).Su içi aydınlatma armatürleri peyzaj uygulamalarında yüzme havuzları, süs havuzları,göletler vb. su öğelerinde kullanılırlar. Bu armatürlerin bazıları ile su içinden birheykeli, bir nesneyi ya da bir mimari yapıyı da aydınlatmak da olasıdır (Anonymous2019b).
Şekil 3.9 Farklı tasarımlara sahip su içi aydınlatma armatürleri örnekleri (Anonymous 2019b)
8. Bollard tipi aydınlatma armatürleri
Bollard tipi aydınlatma armatürleri aydınlatma sektöründe “çim tipi” aydınlatmaarmatürü olarak da adlandırılır. Fakat bu isimlendirme ile armatürlerinkonumlandırılacağı alanların sadece çim alanlar olduğu algısı oluşmamalıdır. Bollardtipi aydınlatma armatürleri yeşil alanlarda konumlandırılabileceği gibi sert zeminüzerinde de kullanılabilirler.Bu armatürler genel aydınlatmaya katkı sağlaması, alanda yönlendirmeye yardımcıolması ve alana görsel, estetik katkıları ile genellikle yaya yolları ve patika yollarınkenarlarında kullanılırlar. Armatür tasarımlarının mimariye uygun seçilmesi tercihedilirken armatürlerin sağladığı ışık dağılımı da çoğunlukla genel tasarım konseptinekatkısından dolayı önemlidir. Armatür tasarımları genelde modern ya da klasiktarzlardadır (Anonymous 2019b).Farklı boyutlarda üretilebilen bu armatürler peyzaj uygulamalarında genellikle 0,5-1myüksekliğinde kullanılır. Armatürlerin tasarımlarına bağlı olarak tek yönde ya da 360°aydınlık sağlayan ya da zeminde grafik bir görüntü oluşturabilecek vb. gibi farklı ışıkdağılımları mevcuttur.
Şekil 3.10 Farklı tasarımlara sahip bollard tipi aydınlatma armatürü örnekleri (Anonymous2019b)
9. Direk tipi aydınlatma armatürleri
Peyzaj uygulamalarında direk tipi aydınlatma armatürleri gereksinime göre boyutlarıdeğişmek koşulu ile genellikle 3-6m yüksekliğinde direk üzerinde kullanılır. Armatürlerdoğrudan direk üzerine takılabilir ya da gereksinim duyulması durumunda bir konsolyardımı ile de direğe yerleştirilebilirler.Armatürlerin tasarımlarına bağlı olarak doğrudan veya dolaylı ışık veren, simetrik veasimetrik ışık dağılımı sağlayan tipleri vardır. Armatürler tasarımları genelde modern yada klasik tarzlardadır.Peyzaj uygulamalarında direk tipi aydınlatma armatürleri genellikle yaya yolları, araçyolları ve geniş alanları aydınlatmak için kullanılırlar (Anonymous 2019b).
Kaynakça
Yüksek Lisans Tezi (Ömer Faruk DUYSAK)