Aliyldrim 1
Aliyldrim
aslan6474 1
aslan6474
Reklam vermek için turkmmo@gmail.com

Kûhî kimdir?

  • Konuyu başlatan Konuyu başlatan NoRDen
  • Başlangıç tarihi Başlangıç tarihi
  • Cevaplar Cevaplar 2
  • Görüntüleme Görüntüleme 439
Kûhî kimdir? Hayatı ve eserleri hakkında bilgi: Ebû Sehl Veycen (Vîcen) b. Rüstem el-Kûhî (ö. 380-390/990-1000 [?]) Matematik ve astronomi âlimi. Kuzeybatı İran’ın dağlık Mâzenderan bölgesinde bulunan Kûh köyünde doğdu. Hayatı ve öğrenimi hakkında fazla bilgi yoktur. İlmî çalışmalarını, 969-989 yılları arasında Büveyhî emîrlerinden Adudüddevle ile oğlu Şerefüddevle’nin himayesinde Şîraz ve Bağdat’ta gerçekleştirdi. Aynı zamanda astronomik gözlem aletleri de yapan Kûhî, 360’ta (971) Şîraz’da kendi aletleriyle güneşin inhirafını (sapma, deklinasyon) gözlemlerken kış inkılâbını (kış tahavvül-i şemsîsi, winter solstice) 16 Aralık (bugün 22 Aralık) ve yaz inkılâbını (yaz tahavvül-i şemsîsi, summer solstice) 17 Haziran (bugün 21 Haziran) olarak tesbit etmiştir. Şerefüddevle tarafından Bağdat’ta rasathânenin başına getirildikten sonra 378 Saferi sonlarında (Haziran 988) yaptığı gözlemlerine, İbnü’l-Kıftî’nin bildirdiğine göre dönemin önde gelen kadı, astronom ve matematikçilerinden on bilgin tanıklık ederek düzenlediği bir tutanağı imzalamıştır (İhbârü’l-’ulemâ’, s. 353). Kûhî’nin tesbitlerinden, yaptığı aletlerin o güne kadar kullanılanlardan daha hassas olduğu ve daha doğru sonuç verdiği anlaşılmaktadır. Bîrûnî’nin kaydettiğine göre Şerefüddevle’nin ölümünden (989) sonra Kûhî’nin gözlemleri de sona ermiştir.Ömer Hayyâm’a göre mükemmel bir matematikçi olan Kûhî daha çok geometri alanında başarı göstermiş, bu sebeple Öklid, Pergeli Apollonios ve Archimedes’in takipçilerinden sayılmıştır. Günümüze ulaşan eserlerinde ikinci dereceden daha yüksek denklemlere götüren problemleri çözdüğü görülür. Fakat x³ + a = cx² kübik denkleminin a n 4c³ / 27 halinde bir pozitif kökü olduğunu bulmasına rağmen Ömer Hayyâm’a göre x³ + 13,5 x + 5 = 10x² denklemini çözememiştir. Kûhî’nin çalışmaları Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed es-Siczî, İbnü’l-Heysem, Bîrûnî, Ömer Hayyâm, Nasîrüddîn-i Tûsî ve Ebû Nasr İbn Irâk tarafından takdirle karşılanmış, ayrıca Nasîrüddîn-i Tûsî Archimedes’in Küre ve Silindir kitabına onun çözdüğü küre parçası problemini eklemiştir. Bu problemde Kûhî, bir eşkenar hiperbol ile bir parabolü kesiştirerek bilinmeyen iki uzunluk ortaya çıkarmakta ve problemin hangi şartlar altında çözülebileceğini göstermektedir. Bu problem Archimedes’in çözdüğü bir probleme benzemekle birlikte daha zordur ve çizimi Archimedes’e atfedilen çizimden daha tamdır. Kûhî, çözümünü açılarının oranı 1:2:4 olan bir üçgen bulmaya dayandırmış ve bunun için bir ikizkenar hiperbol kullanmıştır (şekildeki AB yayı).Eserleri
  1. Risâle fi’l-berkâri’t-tâm ve’l-’amelü bihî. Frantz Woepcke tarafından yayımlanmıştır (“Trois traités arabes sur le compas parfait”, Notices et extraits des manuscrits, XXII/1 [1874], s. 1-21, 68-111, 145-175).
  2. Risâle fi’stihrâci’d-dıl’i’l-müsebba’i’l-mütesâvi’l-adlâ’. Kahire yazmasının tıpkıbasımı ve tercümesini Yvonne Dold Samplonius gerçekleştirmiştir (“Die Konstruktion des regelmässigen Siebenecks nach Abū Sahl al-Qūhî Waiğan Ibn Rustam”, Janus, L [1963], s. 227-249).
  3. Risâle fî ‘ameli muhammes mütesâvi’l-adl⒠fî murabba’i’l-ma’lûm. Jan P. Hogendijk tarafından tercüme ve neşredilmiştir (bk. bibl.).
  4. Risâle fi’stihrâci misâhati’l-mücessemi’l-mükâfî. er-Resâ’ilü’l-müteferrika fi’l-hey’e (Haydarâbâd 1948; Frankfurt am Main 1998) içinde yayımlanmış, Heinrich Suter tarafından tercüme edilmiştir (“Die Abhandlungen Thâbit b. Kurras und Abū Sahl al-Kūhîs über die Ausmessung der Paraboloide”, Sitzungsberichte der Physikalisch-medizinischen Sozietät in Erlangen, XLVIII-XLIX [1916-17], s. 213-221).
  5. Risâle fî kısmeti’z-zâviyeti’l-müstakîmeti’l-hatteyn bi-selâseti aksâm müsâviye. Eseri Aydın Sayılı tercüme ve neşretmiştir (“Ebû Sehl El Kûhî’nin Bir Açıyı Üç Eşit Kısma Bölme Problemi İçin Bulduğu Çözüm”, TTK Belleten, XXVI/104 [1962], s. 693-700).
  6. Merâkizü’d-devâ’iri’l-mütemâsseti’l-hutût bi-tarîki’t-tahlîl. Philippe Abgrall tarafından tercüme edilip yayımlanmıştır (“Les cercles tangents d’Al-Qūhî”, Arabic Sciences and Philosophy, V [1995], s. 263-295).
  7. Min kelâmi Ebî Sehl fî mâ zâde mine’l-eşkâl fî emri’l-makâleti’s-sâniye. Aynı konudaki Ziyâdetü Ebî Sehl ‘ale’l-makâleti’s-sâniye min Kitâbi Öklîdis fi’l-usûl Gregg de Young tarafından tercüme ve neşredilmiştir (“Abū Sahl’s Additions to Book II of Euclid’s Elements”, Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, VII [1991-92], s. 73-135).
  8. Kitâbü San’ati’l-usturlâb. Rüşdî Râşid bu eseri ve İbn Sehl’in yaptığı şerhi Géométrie et dioptrique au Xe siècle adlı çalışmasında Fransızca tercümesiyle birlikte ayrı ayrı yayımlamıştır (Paris 1993, s. 65-82, 191-230). Söz konusu şerh ‘İlmü’l-hendese ve’l-menâzır fi’l-karni’r-râbi’ el-hicrî adlı eseri içinde de neşredilmiştir (Beyrut 1996, s. 251-268).
  9. el-Cevâb min Ebî Sehl ilâ Ebî İshâk es-Sâbî. Kûhî ile Ebû İshak İbrâhim b. Hilâl es-Sâbî arasında matematik ve geometriye ilişkin teâti edilen bu mektuplar J. L. Berggren tarafından yayımlanmıştır (Mecelletü târîhi’l-’ulûmi’l-’Arabiyye, VII/1-2 [Halep 1983], s. 39-124).
  10. Kavl ‘alâ enne fi’z-zemâni’l-mütenâhî hareket ġayr mütenâhiye. Aydın Sayılı (“Kuhî’nin Sınırlı Zamanda Sonsuz Hareket Hakkındaki Yazısı”, TTK Belleten, XXI/83 [1957], s. 489-495) ve Rüşdî Râşid (“Al-Qūhî vs. Aristotle: On Motion”, Arabic Sciences and Philosophy, IX [1999], s. 20-21) tarafından tercüme ve neşredilmiştir.
Kûhî’nin diğer eserleri de şunlardır:İstihrâcü hatteyn beyne hatteyn hattâ tetavâl⠑alâ nisbe ve kısmeti’z-zâviye bi-selâseti aksâm müsâviye, Risâle fî nisbeti mâ yeka’u beyne selâseti hutût min hatt vâhid, İhrâcü’l-hatteyn min makta’ ‘ale’z-zâviyeti’l-ma’lûme bi-tarîki’t-tahlîl, Risâle fî ma’rifeti mikdâri’l-bu’d min merkezi’l-arz ve mekâni’l-kevâkib ellezî yenkazzu bi’l-leyl, el-Mesâ’ilü’l-hendesiyye, Mes’eletân hendesiyyetân, el-Makâletü’l-ûlâ ve’s-sâniye min Kitâbi Öklîdis fi’l-usûl, Min kelâmi Ebî Sehl fî mâ zâde mine’l-eşkâl fî âhiri makâleti’s-sâlise, Ziyâdât li-Kitâbi Öklîdis fi’l-mu’tayât, İhtisâru de’âvi’l-makâleti’l-ûlâ min Kitâbi Öklîdis, Makâle fî enne nisbete’l-kutr ile’l-muhît nisbete’l-vâhid ilâ selâse ve sub’, Taksîmü’l-küre bi-sütûh müsteviye, Ziyâdât ‘alâ Kitâbi’l-Küre ve’l-Üstuvâne li-Arşimidis, Kitâbü’l-Ma’hûdât, Risâle fî ma’rifeti mâ yurâ mine’s-sem⒠ve’l-bahr, İstihrâcü semti’l-kıble, Kitâb fî ihdâsi’n-nukat ‘ale’l-hutût ‘alâ nisebi’s-sütûh. Kûhî, Archimedes’in Lemmalar isimli kitabını da şerhetmiştir (bu eserlerin yazma nüshaları için bk. Sezgin, V, 314-321; VI, 218-219; VII, 407-408).
 

Şu an konuyu görüntüleyenler (Toplam : 0, Üye: 0, Misafir: 0)

Geri
Üst