Kûhî kimdir? Hayatı ve eserleri hakkında bilgi: Ebû Sehl Veycen (Vîcen) b. Rüstem el-Kûhî (ö. 380-390/990-1000 [?]) Matematik ve astronomi âlimi. Kuzeybatı İranın dağlık Mâzenderan bölgesinde bulunan Kûh köyünde doğdu. Hayatı ve öğrenimi hakkında fazla bilgi yoktur. İlmî çalışmalarını, 969-989 yılları arasında Büveyhî emîrlerinden Adudüddevle ile oğlu Şerefüddevlenin himayesinde Şîraz ve Bağdatta gerçekleştirdi. Aynı zamanda astronomik gözlem aletleri de yapan Kûhî, 360ta (971) Şîrazda kendi aletleriyle güneşin inhirafını (sapma, deklinasyon) gözlemlerken kış inkılâbını (kış tahavvül-i şemsîsi, winter solstice) 16 Aralık (bugün 22 Aralık) ve yaz inkılâbını (yaz tahavvül-i şemsîsi, summer solstice) 17 Haziran (bugün 21 Haziran) olarak tesbit etmiştir. Şerefüddevle tarafından Bağdatta rasathânenin başına getirildikten sonra 378 Saferi sonlarında (Haziran 988) yaptığı gözlemlerine, İbnül-Kıftînin bildirdiğine göre dönemin önde gelen kadı, astronom ve matematikçilerinden on bilgin tanıklık ederek düzenlediği bir tutanağı imzalamıştır (İhbârül-ulemâ, s. 353). Kûhînin tesbitlerinden, yaptığı aletlerin o güne kadar kullanılanlardan daha hassas olduğu ve daha doğru sonuç verdiği anlaşılmaktadır. Bîrûnînin kaydettiğine göre Şerefüddevlenin ölümünden (989) sonra Kûhînin gözlemleri de sona ermiştir.Ömer Hayyâma göre mükemmel bir matematikçi olan Kûhî daha çok geometri alanında başarı göstermiş, bu sebeple Öklid, Pergeli Apollonios ve Archimedesin takipçilerinden sayılmıştır. Günümüze ulaşan eserlerinde ikinci dereceden daha yüksek denklemlere götüren problemleri çözdüğü görülür. Fakat x³ + a = cx² kübik denkleminin a n 4c³ / 27 halinde bir pozitif kökü olduğunu bulmasına rağmen Ömer Hayyâma göre x³ + 13,5 x + 5 = 10x² denklemini çözememiştir. Kûhînin çalışmaları Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed es-Siczî, İbnül-Heysem, Bîrûnî, Ömer Hayyâm, Nasîrüddîn-i Tûsî ve Ebû Nasr İbn Irâk tarafından takdirle karşılanmış, ayrıca Nasîrüddîn-i Tûsî Archimedesin Küre ve Silindir kitabına onun çözdüğü küre parçası problemini eklemiştir. Bu problemde Kûhî, bir eşkenar hiperbol ile bir parabolü kesiştirerek bilinmeyen iki uzunluk ortaya çıkarmakta ve problemin hangi şartlar altında çözülebileceğini göstermektedir. Bu problem Archimedesin çözdüğü bir probleme benzemekle birlikte daha zordur ve çizimi Archimedese atfedilen çizimden daha tamdır. Kûhî, çözümünü açılarının oranı 1:2:4 olan bir üçgen bulmaya dayandırmış ve bunun için bir ikizkenar hiperbol kullanmıştır (şekildeki AB yayı).Eserleri
- Risâle fil-berkârit-tâm vel-amelü bihî. Frantz Woepcke tarafından yayımlanmıştır (Trois traités arabes sur le compas parfait, Notices et extraits des manuscrits, XXII/1 [1874], s. 1-21, 68-111, 145-175).
- Risâle fistihrâcid-dılil-müsebbail-mütesâvil-adlâ. Kahire yazmasının tıpkıbasımı ve tercümesini Yvonne Dold Samplonius gerçekleştirmiştir (Die Konstruktion des regelmässigen Siebenecks nach Abū Sahl al-Qūhî Waiğan Ibn Rustam, Janus, L [1963], s. 227-249).
- Risâle fî ameli muhammes mütesâvil-adlâ fî murabbail-malûm. Jan P. Hogendijk tarafından tercüme ve neşredilmiştir (bk. bibl.).
- Risâle fistihrâci misâhatil-mücessemil-mükâfî. er-Resâilül-müteferrika fil-heye (Haydarâbâd 1948; Frankfurt am Main 1998) içinde yayımlanmış, Heinrich Suter tarafından tercüme edilmiştir (Die Abhandlungen Thâbit b. Kurras und Abū Sahl al-Kūhîs über die Ausmessung der Paraboloide, Sitzungsberichte der Physikalisch-medizinischen Sozietät in Erlangen, XLVIII-XLIX [1916-17], s. 213-221).
- Risâle fî kısmetiz-zâviyetil-müstakîmetil-hatteyn bi-selâseti aksâm müsâviye. Eseri Aydın Sayılı tercüme ve neşretmiştir (Ebû Sehl El Kûhînin Bir Açıyı Üç Eşit Kısma Bölme Problemi İçin Bulduğu Çözüm, TTK Belleten, XXVI/104 [1962], s. 693-700).
- Merâkizüd-devâiril-mütemâssetil-hutût bi-tarîkit-tahlîl. Philippe Abgrall tarafından tercüme edilip yayımlanmıştır (Les cercles tangents dAl-Qūhî, Arabic Sciences and Philosophy, V [1995], s. 263-295).
- Min kelâmi Ebî Sehl fî mâ zâde minel-eşkâl fî emril-makâletis-sâniye. Aynı konudaki Ziyâdetü Ebî Sehl alel-makâletis-sâniye min Kitâbi Öklîdis fil-usûl Gregg de Young tarafından tercüme ve neşredilmiştir (Abū Sahls Additions to Book II of Euclids Elements, Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, VII [1991-92], s. 73-135).
- Kitâbü Sanatil-usturlâb. Rüşdî Râşid bu eseri ve İbn Sehlin yaptığı şerhi Géométrie et dioptrique au Xe siècle adlı çalışmasında Fransızca tercümesiyle birlikte ayrı ayrı yayımlamıştır (Paris 1993, s. 65-82, 191-230). Söz konusu şerh İlmül-hendese vel-menâzır fil-karnir-râbi el-hicrî adlı eseri içinde de neşredilmiştir (Beyrut 1996, s. 251-268).
- el-Cevâb min Ebî Sehl ilâ Ebî İshâk es-Sâbî. Kûhî ile Ebû İshak İbrâhim b. Hilâl es-Sâbî arasında matematik ve geometriye ilişkin teâti edilen bu mektuplar J. L. Berggren tarafından yayımlanmıştır (Mecelletü târîhil-ulûmil-Arabiyye, VII/1-2 [Halep 1983], s. 39-124).
- Kavl alâ enne fiz-zemânil-mütenâhî hareket ġayr mütenâhiye. Aydın Sayılı (Kuhînin Sınırlı Zamanda Sonsuz Hareket Hakkındaki Yazısı, TTK Belleten, XXI/83 [1957], s. 489-495) ve Rüşdî Râşid (Al-Qūhî vs. Aristotle: On Motion, Arabic Sciences and Philosophy, IX [1999], s. 20-21) tarafından tercüme ve neşredilmiştir.
Şu an konuyu görüntüleyenler (Toplam : 0, Üye: 0, Misafir: 0)
Benzer konular
- Cevaplar
- 2
- Görüntüleme
- 241