Bedreddin Zerkeşî kimdir?

[NoRDen]

HERAKLES Otomatik Avlı kalıcı sunucu. 19 Haziran'da açılıyor. Atius & Wizard güvencesiyle hemen kayıt ol, ön kayıt ödülleri aktif. HEMEN TIKLA!

Bedreddin Zerkeşî kimdir? Hayatı ve eserleri: Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh et-Türkî el-Mısrî el-Minhâcî ez-Zerkeşî eş-Şâfiî (ö. 794/1392) Şâfiî âlimi. 745 (1344) yılında Kahire’de doğdu. Babasının ve dedesinin ismi bazı kaynaklarda yer değiştirmiş şekilde verilmektedir. Babasının veya dedesinin Bahâdır (Bahâdur, cesur, pehlivan) adını taşımasından ailesinin Mısır’a sonradan gelip yerleşen Türk asıllı olması dolayısıyla Türkî, küçükken ailesinin geçimine katkıda bulunmak amacıyla altın ve gümüş işleme (zerkeş) sanatında ustalaştığı için Zerkeşî, Nevevî’nin Minhâcü’t-tâlibîn’ine özel bir ilgi duyup ezberlediği için Minhâcî lakaplarıyla anılmaktadır. Öğrenimine küçük yaşlarda Kahire’de başladı. Başta Minhâcü’t-tâlibîn olmak üzere bazı kitapları ezberledi. Döneminin âdeti gereği farklı ilim dallarıyla ilgilenmekle birlikte ağırlıklı olarak fıkıh ve fıkıh usulü tahsil etti. Kahire’de Cemâleddin el-İsnevî, Sirâceddin Ömer b. Reslân el-Bulkinî, Moğultay b. Kılıç ve 764’te (1363) Kahire’ye gelen Halepli Şâfiî âlimi Şehâbeddin İbnü’l-Hanbelî’nin derslerine devam etti; İbn Hişâm en-Nahvî’den dil ilimlerini öğrendi. Dönemin ilim merkezlerine yaptığı yolculuklarda Dımaşk’ta Ebü’l-Fidâ İbn Kesîr, Selâhaddin İbn Ebû Ömer (Muhammed b. Ahmed el-Makdisî es-Sâlihî) ve İbn Ümeyle el-Merâgi’den, Halep’te Şehâbeddin el-Ezraî’den ders aldı. Öğrencilerinden Birmâvî, mütevazi ve sade bir hayat yaşayan hocası Zerkeşî’nin bütün mesaisini ilmî faaliyetlere ayırdığını, geçim masraflarını ise akrabalarının karşıladığını bildirmektedir. İbn Hacer el-Askalânî’nin belirttiğine göre Zerkeşî zamanının çoğunu evinde ilimle meşgul olarak geçirir, zaman zaman kitapçılar çarşısına gider, kitap almadan eserleri inceleyip notlar tutar, eve döndüğünde bu notları eserlerinin ilgili yerlerine kaydederdi (ed-Dürerü’l-kâmine, III, 398; krş. Sehâvî, ed-Dav’ü’l-lâmi’, IV, 306). İslâmî ilimlerin çeşitli dallarında eser veren, birçoğunu kendi hattıyla yazdığı bilinen Zerkeşî talebe yetiştirdi, fetva işleriyle de uğraştı, Zâhiriye Medresesi’nde Şâfiî mezhebi müderrisliği ve Karâfetüssuğrâ’daki Kerîmüddin Hankahı’n-da şeyhlik yaptı. Aralarında, çocukları ve Şemseddin Muhammed b. Abdüddâim el-Birmâvî, Ebü’l-Hasan Nûreddin Ali b. Muhammed b. Mûsâ el-Mahallî el-Medenî eş-Şâfiî, Şemseddin İbnü’l-Merâgi el-Medenî (Muhammed b. Ebû Bekir b. Hüseyin), Kemâleddin Muhammed b. Hasan eş-Şümünnî el-İskenderî el-Mâlikî ve Ebü’l-Fütûh Necmeddin Ömer b. Hiccî es-Sa‘dî el-Husbânî ed-Dımaşki eş-Şâfiî gibi farklı mezheplere mensup meşhur âlimlerin bulunduğu pek çok talebe yetiştirdi. İlimle dolu bir hayat süren Zerkeşî, 3 Receb 794 (26 Mayıs 1392) tarihinde kırk dokuz yaşında Kahire’de vefat etti ve Karâfetüssuğrâ’da Emîr Bektemür es-Sâkî Türbesi’nin yakınına defnedildi.Eserleri.Velûd bir müellif olduğundan “musannif” lakabıyla anılan Zerkeşî daha çok el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân adlı eseriyle tanınmış olsa da eserlerinin yarıya yakınını fıkıh ve fıkıh usulüne dair eserlerle hocalarının ve bazı Şâfiî âlimlerinin fıkıh eserlerine yaptığı şerhler teşkil eder. Eserlerinde çok sayıda kaynağa başvurması, lugavî ve fıkhî tahliller yapması, kendi ulaştığı sonuç ve çıkarımlara yer vermesi onun tenkitçi bir fıkıh anlayışına sahip bulunduğunu göstermektedir. Fıkhın on farklı dalında eser telif edildiğini belirten Zerkeşî, bunların arasında en yararlı ve yetiştirici olanının usul ve fıkha dair genel kuralları bir araya getiren, kuşatıcı ve tamamlayıcı özellikleriyle ictihad mertebesine ulaşmaya katkı sağlayan kavâid kitapları olduğunu söylemektedir (el-Mensûr, I, 69-71). Hadis ve hadis usulü alanında telif, şerh ve tahrîc çalışmaları onu bu alanda da söz sahibi yapmıştır. İbn Hacer, Zerkeşî’nin aynı zamanda orta seviyede bir şair olduğunu belirtir (İnbâ’ü’l-ġumr, III, 141).A) Tefsir.Zerkeşî’nin tefsire dair tek eseri el-Burhân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân’dır. İbn Hacer’in hayranlık uyandıran en mükemmel eserlerden biri olarak nitelediği el-Burhân (İnbâ’ü’l-ġumr, III, 140) tefsir usulü ve Kur’an ilimleri alanının en geniş ve en kapsamlı klasik kaynaklarından biridir. Eserin dört cilt halinde değişik baskıları yapılmıştır (nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhim, Kahire 1376-1377, 1378; Beyrut 1972; nşr. Mustafa Abdülkadir Atâ, Beyrut 1408/1988; nşr. Zekî Muhammed Ebû Serî‘, Riyad 2006; Kahire 2006; nşr. Muhammed Mütevellî Mansûr, Kahire 1429/2008). el-Burhân üzerine Abdülmecîd Hindâvî Ca‘fer, Bedî’u’l-Kur’ân min Kitâbi’l-Burhân li’l-’Allâme ez-Zerkeşî (1988, Ezher Üniversitesi Arap Dili), Halîfe Karnî Muhammed Halîfe Mebâhisü ‘ilmi’l-me’ânî fî Kitâbi’l-Burhân li’l-İmâm ez-Zerkeşî (1988, Ezher Üniversitesi Arap Dili), Vedat Tekin Zerkeşî’nin “el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân”ında Anlama ve Yorum (yüksek lisans tezi, 2007, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) adlarıyla tez çalışması yapmışlardır.B) Hadis.1. en-Nüket ‘alâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh (en-Nüket ‘al⠑Ulûmi’l-hadîs, Ta’lîk ‘alâ Ma’rifeti envâ’i ‘ulûmi’l-hadîs, el-Kelâm ‘al⠑ulûmi’l-hadîs). İbnü’s-Salâh’ın ‘Ulûmü’l-hadîs ve el-Mukaddime adlarıyla bilinen eserinin şerhi olup Zeynelâbidîn b. Muhammed b. Belâferîc tarafından ilk seksen varakı üzerine yüksek lisans çalışması yapıldıktan sonra (1406, Medine İslâm Üniversitesi) aynı kişinin tahkikiyle yayımlanmıştır (ez-Zerkeşî ve Kitâbühû en-Nüket ‘alâ Mukaddimeti İbni’s-Salâh, I-III, Riyad 1419/1998, 1429/2008).2. en-Nüket ‘ale’l-’Umde fi’l-ahkâm (Tashîhu ‘Umdeti’l-ahkâm, Şerhu’l-’Umde). Abdülganî el-Makdisî’nin Buhârî ve Müslim’in el-Câmi’u’s-sahîh’lerinde fıkhî konularla ilgili müttefekun aleyh hadisleri bir araya getirdiği ‘Umdetü’l-ahkâm’ında yer alan hadislerin nisbetlerinin doğruluğunu belirtmek ve dil açısından tahlillerini yapmak üzere kaleme alınmıştır. Eseri önce Merzûk b. Heyyâs ez-Zehrânî “Kitâbü Taşhîhi’l-’Umde li’l-İmâm ez-Zerkeşî” adıyla Zerkeşî’nin yalnızca hadis tenkidine dair açıklamalarına yer vererek bir özet halinde yayımlamış (Mecelletü’l-Câmi’ati’l-İslâmiyye, sy. 75-76 [Medine 1407]), ardından Ebû Kuteybe Nazar Muhammed el-Fâryâbî tarafından muhtevası korunmakla birlikte yeniden tertip edilerek bir bütün halinde neşredilmiştir (nşr. Riyad 2002, 1428/2007). İbn Hacer el-Askalânî’nin de en-Nüket ‘alâ Nüketi’l-’Umde adlı bir çalışması vardır.3. el-İcâbe li-îrâdi me’stedrekethü ‘Â’işe ‘ale’s-sahâbe. Eserde Hz. Âişe’nin diğer sahâbîlere hadis ve yorum açısından yönelttiği eleştiriler, bu alanda yazılan diğer eserlere (DİA, II, 204) nisbetle oldukça geniş biçimde ele alınmaktadır. Onlarca rivayetin bulunduğu eserde Zerkeşî rivayetleri Kur’an ve Sünnet’e arzederek, tarihî olaylarla mukayese ederek, akıl, mantık ve dil eleştirilerine yer vererek değerlendirmiştir (nşr. Saîd el-Efganî, Dımaşk 1358/1939, 1391/1971, 1401/1981; Beyrut 1390/1970, 1400/1980, 1405/1985; nşr. Zekeriyyâ Ali Yûsuf, Kahire 1965; nşr. Rif‘at Fevzî Abdülmuttalib, Kahire 1421/2001; nşr. Bünyamin Erul-Şuayb el-Arnaût, Beyrut 1425/2004). Bünyamin Erul eseri genişçe bir sunuş, notlar ve dizinle birlikte Türkçe’ye çevirmiştir (bk. bibl.). Celâleddin es-Süyûtî eseri ‘Aynü’l-isâbe fi’stidrâki ‘Â’işe ‘ale’s-sahâbe adıyla özetlemiştir (nşr. Abdullah Muhammed ed-Dervîş, Dımaşk 1983).4. et-Tezkire fi’l-ehâdîsi’l-müştehire (el-Le’âli’l-mensûre fi’l-ehâdîsi’l-meşhûre, el-Fevâ’idü’l-mensûre fi’l-ehâdîsi’l-meşhûre). Eserde halk arasında hadis diye bilinen rivayetler sened ve metin bakımından değerlendirilmiştir. The Encyclopaedia of Islam’ın 2004’te yayımlanan zeylinde Zerkeşî’nin biyografisini yazan Andrew Rippin’in “şimdi kayıp” dediği eserin muhtelif neşirleri vardır (nşr. Mustafa Abdülkadir Atâ, Beyrut 1406/1986, el-Le’âli’l-mensûre fi’l-ehâdîsi’l-meşhûre el-ma’rûf bi’t-Tezkire fi’l-ehâdîsi’l-müştehire adıyla; nşr. Muhammed b. Lutfî es-Sabbâğ, Beyrut 1417/1996, el-Le’âli’l-mensûre fi’l-ehâdîsi’l-meşhûre evi’t-Tezkire fi’l-ehâdîsi’l-müştehire adıyla). Celâleddin es-Süyûtî bu eseri de ed-Dürerü’l-müntesire fi’l-ehâdîsi’l-müştehire adıyla ihtisar etmiş, bu arada bazı ilâvelerde de bulunmuştur (Kahire 1307, 1380; nşr. Halîl Muhyiddin el-Meys, Beyrut 1984; nşr. Muhammed Abdülkadir Atâ, Kahire 1987; nşr. Mahmûd el-Arnaût-Muhammed Bedreddin Kahvecî, Küveyt 1988; nşr. Muhammed b. Lutfî es-Sabbâğ, Riyad 1988; nşr. Muhammed Abdürrahîm, Beyrut 1995).5. et-Tenkih li-elfâzi’l-Câmi’i’s-sahîh (Şerhu Sahîhi’l-Buhârî, Hâşiyetü’l-Buhârî). Bu çalışma İbn Hacer’in verdiği bilgiye göre, Zerkeşî’nin daha önce başlayıp müsvedde halinde bıraktığı Şerhu’l-Buhârî adlı çalışmasının bir cilt halindeki özetidir. İbn Hacer şerhin orijinalinin bazı bölümlerini gördüğünü belirtmektedir (ed-Dürerü’l-kâmine, III, 398). et-Tenkih’in de muhtelif baskıları yapılmıştır (nşr. Muhammed Muhammed Abdüllatîf, I-VI, Kahire 1351-1353; nşr. Ahmed Ferîd, Mekke-Riyad 2000; nşr. Yahyâ b. Muhammed Ali el-Hakemî, Riyad 2003, 1425/2004; nşr. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmâil, Beyrut 1424/2004, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin Keşfü’l-müşkil ‘alâ Sahîhi’l-Buhârî adlı eseriyle birlikte; nşr. Rıdvân Câmi‘ Rıdvân, Kahire 2002-2007). İbn Hacer el-Askalânî’nin eserdeki yanlışları düzelterek bazı noktaları açıkladığı bir çalışması Havâşî Tenkihi’z-Zerkeşî ‘ale’l-Buhârî adıyla yayımlanmıştır (nşr. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmâil, Beyrut 1424/2004, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin Keşfü’l-müşkil ‘alâ Sahîhi’l-Buhârî adlı eseriyle birlikte; nşr. Ebû Abdurrahman b. Hasan ez-Zendî el-Kürdî, Beyrut 1429/2008). et-Tenkih üzerine Kadı Muhibbüddin İbn Nasrullah el-Bağdâdî en-Nüket (Hâşiye) ‘ale’t-Tenkih şerhi’l-Câmi’i’s-sahîh (Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. 1151; Köprülü Ktp., Fâzıl Ahmed Paşa, nr. 1591/5, vr. 106a-132b; krş. DİA, XLI, 616), Şemseddin es-Sehâvî Tecrîdü Havâşî ‘alâ Tenkihi’z-Zerkeşî adıyla birer hâşiye yazmıştır. İbn Gazî el-Miknâsî, eserin eksiklerinin tamamlanması ve Sahîh-i Buhârî’nin daha iyi anlaşılması için İrşâdü’l-lebîb ilâ makasıdi hadîsi’l-habîb ismiyle bir eser telif etmiştir (nşr. Abdullah Muhammed et-Temsemânî, Muhammediye 1409/1989). Ahmed b. Hüseyin er-Remlî de et-Tenkih ile Şemseddin el-Kirmânî’nin Buhârî şerhindeki bazı noktaları eleştiren bir eser kaleme almıştır. Medine İslâm Üniversitesi’nden Ali b. Sultân el-Hakemî, Te’akkubâtü’l-’Allâme Bedriddîn ed-Demâmînî fî kitâbihî “Mesâbîhu’l-Câmi’i’s-sahîh” ‘ale’l-İmâm Bedriddîn ez-Zerkeşî fî kitâbihî “et-Tenkih li-elfâzi’l-Câmi’i’s-sahîh” fi’l-kazâye’n-nahviyye ve’s-sarfiyye ve’l-luġaviyye adlı çalışmasında Bedreddin İbnü’d-Demâmînî’nin Mesâbîhu’l-Câmi’i’s-sahîh’inde et-Tenkih’e dil bilimi açısından yönelttiği eleştirileri ele almıştır (Medine 1416/1995).6. el-Mu’teber fî tahrîci ehâdîsi’l-Minhâc ve’l-Muhtasar. Kadî Beyzâvî’nin Minhâcü’l-vüsûl il⠑ilmi’l-usûl ve İbnü’l-Hâcib’in Muhtasaru Müntehe’s-sûl ve’l-emel adlı eserlerindeki hadislerin tahrîcine dairdir. Abdürrahîm b. Muhammed Ahmed el-Kaşkarî tarafından üzerine doktora çalışması yapılan eser (1404/1984, Medine İslâm Üniversitesi) Hamdî Abdülmecîd es-Selefî’nin tahkikiyle de basılmıştır (Küveyt 1404/1984).7. ez-Zehebü’l-ibrîz fî tahrîci ehâdîsi Fethi’l-’azîz (TSMK, III. Ahmed, nr. 482/1-3). Abdülkerîm er-Râfiî’nin eserinde yer alan hadislerin tahrîci ve değerlendirmesiyle ilgilidir. Zerkeşî, el-İcâbe’de zikrettiği bu eserinde İbn Hacer el-Askalânî’nin belirttiğine göre İbnü’l-Mülakkın’ın derlemesini takip etmişse de hadisleri senedleriyle verme konusunda Abdullah ez-Zeylaî’nin yöntemini benimsediği için kitabın hacmi büyümüştür (ed-Dürerü’l-kâmine, III, 398).C) Fıkıh Usulü.1. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh. Zerkeşî’nin fıkıh usulü alanındaki eserlerinin yazılış sırası açıkça bilinmemekle beraber Selâsilü’z-zeheb’de (s. 332) “büyük kitabım” diye andığı ve 777 (1376) yılında henüz otuz iki yaşında iken kaleme aldığı el-Bahrü’l-muhît’i diğerlerinden önce yazdığı anlaşılmaktadır. Dört Sünnî mezheple Zâhirî, Mu‘tezilî ve Şiî âlimlerine ait 200’ü aşkın eserden yararlanılarak telif edilen bu ansiklopedik eser pek çok eski kaynaktan yaptığı derlemelerle dikkati çekmektedir. Zerkeşî’nin, müteahhirîn usulcülerinin kendilerinden iktibasta bulundukları eserleri görmeden nakilde bulunmaları sebebiyle çok kere hataya düştüklerini, kendisinin ise nakilde bulunduğu eserleri gördüğünü, şifahî ve aracı vasıtasıyla görüş nakletmediğini ifade etmesi (el-Bahrü’l-muhît, VI, 328) onun ilmî titizliğini göstermektedir. Müellif, kitabının içeriğini daha zengin hale getirmek için usul eserlerinin yanı sıra tefsir, kelâm, hadis şerhleri ve lugat kitaplarına da sıkça atıfta bulunmakta ve terimlerin tanımına geniş yer vermektedir. Konuları işlerken İmam Şâfiî’nin görüşlerine öncelik vermekle birlikte gerek farklı düşünen Şâfiî usulcülerinin gerekse diğer mezhep mensubu muhalif usulcülerin görüşlerini de gerekçeleriyle birlikte vermekte, eleştirel bir bakış açısıyla bunlara ilişkin değerlendirmelerde bulunmaktadır (nşr. Abdülkadir Abdullah Halef el-Ânî v.dğr., I-VI, Küveyt 1409/1988, 1413/1992; I-VIII, Kahire 1414/1994; Muhammed Muhammed Tâmir, I-IV, Beyrut 1421/2000). Eserin “Kitâbü’l-Kıyâs” bölümü üzerine Hâris Mustafa Zugayb tarafından 1977 yılında Paris Sorbonne Üniversitesi’nde bir doktora tezi (Edition critique du “Kitab al-qiyas” extrait du “Kitab al-bahr al-muhit fî usūl al-fiqh” de l’Imam Abū ‘Abdullah Badr al-din Muhammad b. Bahadur al-Zarkaši al-Šafi’i) Ali b. Sâlim (Bedrüddîn ez-Zerkeşî ve kitâbühû el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh, 1983, el-Külliyyetü’z-Zeytûniyye [Tunus]), Muhammed Halîl (Mukaddimâtü’l-Bahri’l-muhît fî usûli’l-fıkh, Yeni Sorbon Üniversitesi [Paris, ts.]) tarafından tezler hazırlanmıştır. Muhammed b. Abdürrezzâk ed-Düveyş I. cildini İmam Muhammed b. Suûd Üniversitesi’nde doktora tezi olarak sunmuştur (1406). Zerkeşî’nin öğrencisi Şemseddin el-Birmâvî, kendisinin el-Elfiyye fî usûli’l-fıkh adlı manzumesine yazdığı şerhte büyük oranda el-Bahrü’l-muhît’ten faydalanmıştır. Ömer Osman Arık “ez-Zerkeşî ve el-Bahrü’l-muhît” adıyla bir makale yayımlamıştır (Darende İlâhiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, I [1995], s. 177-186).2. Selâsilü’z-zeheb. Hilâf ilmi yöntemiyle kaleme alınan eser fıkıh usulündeki ihtilâflı meseleleri ve bunların sebeplerini göstermek üzere telif edilmiştir (nşr. Muhammed el-Muhtâr b. Muhammed el-Emîn eş-Şinkitî, Kahire 1411/1990; Medine 1423/2002; nşr. Safiyye Ahmed Halîfe, Kahire 2008; nşr. Nâcî es-Süveyd, Beyrut 2011). 3. Teşnîfü’l-mesâmi’ bi-Cem’i’l-cevâmi’ (Şerhu Cem’i’l-cevâmi’). Tâceddin es-Sübkî’nin muhtasar eseri üzerine yapılan bu şerh bir mukaddime ile yedi bölümden oluşmaktadır; ictihad bölümünün çok geniş şekilde şerhedilmesi dikkat çekicidir. Mûsâ b. Ali Fakihî tarafından Muhammed b. Suûd Üniversitesi’nde doktora tezi olarak tahkik edilen eserin (1407) muhtelif baskıları yapılmıştır (Kahire 1332; nşr. Seyyid Abdülazîz-Abdullah Rebî‘, I-IV, Kahire 1990, 1418/1998, 1419/1999; nşr. Ebû Amr el-Hüseynî Ömer b. Abdürrahîm, I-II, Beyrut 1420/2000). İbnü’l-Irâki’nin el-Ġaysü’l-hâmi’ şerhu Cem’i’l-cevâmi’ adlı eserinde bizzat müellifinin de belirttiği üzere çoğunlukla Teşnîfü’l-mesâmi’ esas alındığı için bir bakıma onun muhtasarı gibidir (nşr. Ebû Âsım Hasan b. Abbas b. Kutb, Kahire 2000, 1423/2003). Tabakat kitaplarında yer almamakla birlikte Zerkeşî, Selâsilü’z-zeheb’de bunların dışında el-Vüsûl ilâ simâri’l-usûl (s. 98, 221), Müntehe’l-cem’ (s. 128) ve Matla’u’l-neyyireyn (s. 132, 398) adlarıyla üç ayrı usul eserine atıfta bulunmakta ve el-Vüsûl ilâ simâri’l-usûl’den, özellikle Şâfiî görüşlerinin ortaya konuluşu bakımından hangi mezhepten olursa olsun usulcünün müstağni kalamayacağı bir eser olarak söz etmektedir.D) Fıkıh.1. el-Mensûr fi’l-kavâ’id (el-Kavâ’id). Kavâid literatürünün seçkin örneklerinden biri olan eserde kaidelerin alfabetik sırayla derlenmesi, alanında bir ilki teşkil etmekte ve kitaptan yararlanılmasını kolaylaştırmaktadır (nşr. Teysîr Fâik Ahmed Mahmûd, I-III, Küveyt 1402/1982, 1985; nşr. Muhammed Hasan Muhammed Hasan İsmâil, I-II, Beyrut 1421/2000). Sirâceddin Ömer el-Abbâdî el-Mısrî eser üzerine iki ciltlik bir şerh yazmış, Abdülvehhâb eş-Şa‘rânî eseri ihtisar etmiş (Ezher Ktp., nr. 867, Genel, nr. 23430), İbn Kasım el-Abbâdî bir hâşiye yazmış (Ezher Ktp., nr. 869, Genel, nr. 22232), Cemâleddin Muhammed b. Ahmed es-Sa‘dî el-Hadramî ise eseri önce ihtisar edip sonra şerhetmiştir. Bazı yazmalarda ve kataloglarda et-Tırâzu’l-müzehheb fî kavâ’idi’l-mezheb (el-Kavâ’id) adıyla ayrı bir kavâid eseri olarak Zerkeşî’ye nisbet edilen eser de el-Mensûr’un farklı nüshalarından biridir (krş. Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 662, 910; Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 333; Esad Efendi, nr. 478).2. ed-Dîbâc fî tavzîhi’l-Minhâc. Nevevî’nin Minhâcü’t-tâlibîn’i üzerine yapılan şerhte görüşlerin dayandığı deliller verilmiş, hadislerin kaynağı belirtilmiş, başta Şâfiî fıkhının temel eserleri olmak üzere bazılarının bugün sadece adı bilinen pek çok kaynağa müracaat edilmiştir (Kahire 1306; nşr. Yahyâ Murâd, Kahire 1427/2006; nşr. Osman Gazâl, Beyrut 2009).3. Habâya’z-zevâyâ. Abdülkerîm er-Râfiî’nin el-Vecîz şerhu Fethu’l-’azîz ve Nevevî’nin Ravzatü’t-tâlibîn adlı eserlerinde bulunmakla birlikte uygun başlık altında zikredilmemiş olduklarından bulunamadığı düşünülen 616 önemli meselenin kolay ulaşılması amacıyla bilinen fıkıh sistematiğine göre tertip edildiği bir eserdir (nşr. Abdülkadir Abdullah el-Ânî, Küveyt 1402/1982, 1993; nşr. Eymen Sâlih Şa‘bân, Beyrut 1417/1996). Bu eser üzerine Ebû İshak Burhâneddin İbrâhim b. Hıdr b. Ahmed es-Saîdî el-Kusûrî (Havâşî), Ebü’s-Saâdât Bedreddin Muhammed b. Muhammed el-Bulkinî (Hâşiye ‘alâ Habâya’z-zevâyâ) ve İzzeddin Hamza b. Ahmed b. Ali el-Hüseynî ed-Dımaşki eş-Şâfiî (Bekaya’l-habâyâ fi’l-istidrâk ‘alâ Habâya’z-zevâyâ) birer çalışma yapmıştır.4. Hâdimü’r-Râfi’î ve’r-Ravza. Râfiî’nin Fethu’l-’azîz ve Nevevî’nin Ravzatü’t-tâlibîn’inde mevcut kapalı meseleleri açıklığa kavuşturmak amacıyla kaleme alınan bu hacimli eserde Ezraî’nin et-Tavassut ve’l-feth beyne’r-Ravza ve’ş-Şerh’inin üslûbu benimsenerek ondan çok yararlanılmış olmakla birlikte başka kaynaklardan da bilgiler ilâve edilmiştir. On dokuz ciltlik bir nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde kayıtlıdır (III. Ahmed, nr. 672/1-19). Zerkeşî eserini Tahrîrü’l-Hâdim (Lübbü’l-Hâdim) adıyla ihtisar etmiştir. Celâleddin es-Süyûtî zekât bölümünden hac bölümünün sonuna kadar olan kısmı Tahsînü’l-Hâdim adıyla ihtisar etmeye başlamış, ancak tamamlayamamıştır.5. Şerhu’l-Vecîz. İmam Gazzâlî’ye ait eserin şerhidir (Zâhiriyye Ktp., Fıkhu Şâfiî, nr. 2392 [499]).6. Şerhu’t-Tenbîh. Ebû İshak eş-Şîrâzî’nin et-Tenbîh’inin şerhi olup birinci cüzü 785 (1383) yılında tamamlanmıştır (TSMK, III. Ahmed, nr. 955/1-4; Berlin Kraliyet Ktp., nr. 4466).7. Tekmiletü Şerhi’l-Minhâc. Hocası İsnevî’nin Nevevî’nin Minhâcü’t-tâlibîn’ine Kâfi’l-muhtâc fî şerhi’l-Minhâc adıyla yazdığı ve yarım kalan (müsâkat bölümüne kadar) şerhini tamamladığı bir eserdir. Nakil ağırlıklı kitapta İbnü’n-Nakib el-Mısrî’nin en-Nüket’i esas alınmakla birlikte Ezraî ve Bulkinî’den de nakiller vardır (Süleymaniye Ktp., Süleymaniye, nr. 507; Ezher Ktp., nr. 2669 [Arûsî 42349]; Berlin Kraliyet Ktp., nr. 4525; Yale Üniversitesi Ktp., nr. 1054; Paris Millî Ktp., nr. 1007).8. Mâ lâ yese’u’l-mükellefe cehlüh. Namaza dairdir (Escurial Ktp., nr. 707).9. el-Ġurerü’s-sevâfir ‘ammâ [fî mâ] yahtâcü ileyhi’l-müsâfir. Yolculukla ilgili hükümleri ve yolculuk âdâbını konu alan bir eserdir (nşr. Ahmed Mustafa el-Kudât, Amman 1409/1989; Beyrut, ts.; nşr. Merzûk Ali İbrâhim, Kahire 2003).10. İ’lâmü’s-sâcid fî ahkâmi’l-mesâcid. Mescidlerle ilgili hükümlerin bir araya getirildiği ilk müstakil eser kabul edilmektedir. Bir mukaddime ile dört bölümden oluşan eserde Mescid-i Harâm, Mescid-i Nebevî, Mescid-i Aksâ ve diğer mescidlerle ilgili fıkhî hükümlere mukayeseli şekilde yer verilmiştir (nşr. Ebü’l-Vefâ Mustafa el-Merâgi, Kahire 1384, 1403, 1420/1999; Ebûzabî 1401/1981; nşr. Eymen Sâlih Şa‘bân, Beyrut 1416/1995).11. Zehrü’l-’arîş fî tahrîmi’l-haşîş. Hint kenevirinden elde edilen esrar kullanımının fıkhî hükmünün ele alındığı bu risâlede esrarın isimleri, İslâm dünyasında ortaya çıkışı, insanın akıl ve beden sağlığına, ahlâka ve sosyal yaşantıya olumsuz etkileri gibi çeşitli yönleri üzerinde de durulmuştur (nşr. Seyyid Ahmed Ferec, Mansûre 1407/1987). Franz Rosenthal tahkikli neşrini The Herb: Hashish Versus Medieval Muslim Society adlı eser içinde (Leiden 1971) İngilizce, Indalecio Lozano Cámara, Tres Tratados Árabes Sobre El Cannabis Indica: Textos Para La Historia Del Hachi s En Las Sociedades Islámicas S. XIII-XVI adlı çalışma içinde (Madrid 1990) İspanyolca tercümesiyle birlikte yayımlamıştır. Süleymaniye Kütüphanesi’n-de (Şehid Ali Paşa, nr. 2093, vr. 43b-50b) el-Fusûl fi’l-kelâm ‘ale’l-haşîşe adıyla kayıtlı eser bu risâle ile aynıdır.12. Hâşiye ‘alâ Kavâ’idi’l-’Alâ’î. Şâfiî âlimi Alâî’nin el-Mecmû’u’l-müzehheb fî kavâ’idi’l-mezheb adlı eseri üzerine yapılan bir çalışmadır (Brockelmann, GAL Suppl., II, 108).13. Mefâtîhu’l-künûz ve melâmihu’r-rumûz. Kitâbü’l-Hâvî’de yer alan fıkhî meselelerle ilgilidir (Sûhâc/Mısır, Ma‘hedü’l-mahtûtâti’l-Arabiyye, nr. 296).14. Mecmû’a fî fıkhi’ş-Şâfi’iyye (Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, Fıkhu Şâfiî, nr. 253).15. el-Emâlî fî Nazmi’l-le’âlî. Ca‘berî’nin Nazmü’l-le’âlî adlı ferâize dair manzumesinin şerhidir (Dımaşk el-Mecmau’l-lugavî’de yazması bulunmaktadır).E) Diğer Eserleri.1. Luktatü’l-’aclân ve bülletü’z-zam’ân: Hulâsatü’l-fünûni’l-erba’a. 1 Zilhicce 769 (18 Temmuz 1368) tarihinde tamamlanan eser kelâm, fıkıh usulü, mantık ve felsefe konularından oluşan muhtasar bir kitaptır (nşr. Cemâleddin el-Kasımî, Kahire 1326, 1327; Dımaşk 1934; nşr. Muhammed el-Muhtâr b. Muhammed el-Emîn eş-Şinkıtî, Medine-Dımaşk 1425/2004). Kitap üzerine Zekeriyyâ el-Ensârî (Fethu’r-Rahmân bi-şerhi Luktati’l-’aclân ve bülleti’z-zam’ân, Kahire 1328, 1355; Şeyh Yâsîn b. Zeynüddin el-Uleymî el-Hımsî’nin bu şerh üzerine yazdığı hâşiye ile birlikte; nşr. Adnân b. Şehâbeddin, Amman 1433/2010), İsmâil b. İbrâhim b. İsmâil el-Alevî ez-Zebîdî (et-Ta’rîf ve’l-beyân fî şerhi Luktati’l-’aclân) ve Ali b. Muhammed b. Zehrân el-Hudarî er-Reşîdî birer şerh yazmıştır. Burhâneddin İbn Ebû Şerîf el-Makdisî ve Ebü’l-Fezâil Hasan b. Ali el-Bedrî el-Hicâzî el-Ezherî de eseri manzum hale getirmiştir.2. Huliyyü’l-efrâh fî şerhi Telhîsi’l-Miftâh. Sekkâkî’nin Miftâhu’l-’ulûm adlı eserinin belâgat ilimlerine dair bölümünün Kazvînî tarafından yapılan Telhîsü’l-Miftâh adlı muhtasarına yazılan şerhtir. Müellif ferâğ kaydında eserini 7 Muharrem 763’te (6 Kasım 1361) tamamladığını belirtmektedir (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 2222).3. el-Ezhiye fî ahkâmi’l-ed’iye (nşr. Cemîl Abdullah Avîza, Amman 1431/2010). Zekeriyyâ el-Ensârî tarafından Telhîsü’l-Ezhiye fî ahkâmi’l-ed’iye adıyla ihtisar edilmiştir (nşr. Abdürraûf b. Muhammed b. Ahmed el-Kemâlî, Beyrut 1426/2005).4. et-Tezkiretü’n-nahviyye (Köprülü Ktp., Fâzıl Ahmed Paşa, nr. 1458). Dil bilimi konularıyla ilgili birçok meselenin ele alınıp tartışıldığı eserin Köprülü Kütüphanesi’nde bulunan müellif hattı nüshası, kaynaklarda yazısı okunaksız olduğu ifade edilen Zerkeşî’nin yazısına bir örnek teşkil etmesi bakımından ayrı bir öneme sahiptir.5. Şerhu Kasîdeti’l-bürde. Bûsîrî’ye ait eserin şerhidir (Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 3542; Hüdâbahş Bankipûr, nr. 2534). 6. Ma’nâ lâ ilâhe illallah (nşr. Ali Muhyiddin Ali el-Karadâğî, Kahire 1982, 1985; Tunus 1984, 1986; Beyrut 1406/1986, 1425/2005). İskenderiye Kütüphanesi’nde (nr. 87) Risâle fî kelimâti’t-tevhîd adıyla Zerkeşî’ye nisbet edilen eser bu eserle aynı olmalıdır.7. ‘Ukūdü’l-cümân. İbn Hacer’in müellifin Nazmü’l-cümân fî ebnâ’i’z-zamân adıyla andığı eseriyle aynı olmalıdır (İnbâ’ü’l-ġumr, III, 140). İbn Hallikân’ın Vefeyâtü’l-a’yân’ının zeyli olan eserin 764 (1363) yılında Kahire’de tamamlanan müellif hattı nüshası Süleymaniye Kütüphanesi’nde (Fâtih, nr. 4434) bir diğer nüshası Medine Ârif Hikmet Kütüphanesi’nde (Tarih, nr. 459) kayıtlıdır. İbn Hacer’in ed-Dürerü’l-kâmine’nin birçok yerinde Zerkeşî’den aktardığı bibliyografik bilgiler bu esere dayanmış olmalıdır. Kitabı Bedreddin el-Aynî Muhtasaru ‘Ukūdi’l-cümân zeylü Vefeyâti’l-a’yân adıyla ihtisar etmiştir (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2446). Muhammed Kemâleddin İzzeddin el-Bedrü’z-Zerkeşî mü’errihan adlı çalışmasında (Beyrut 1989) ‘Ukūdü’l-cümân’ı esas alarak diğer tarih ve biyografi kaynaklarıyla karşılaştırmak suretiyle Zerkeşî’nin tarihçilik yönünü incelemiştir.8. Te’sîlü’l-bünâ fî ta’lîli’l-binâ: Şerhu ebyâti ‘ileli binâ’i’l-esm⒠min Elfiyyeti İbn Mâlik (nşr. Âdil Fethî Riyâd, Kahire 1428/2007).9. Râ’iyye fî menâzili’l-Hicâz (Mağrib’de Tıtvân Kütüphanesi yazmaları arasında bulunmaktadır).10. Risâle fi’t-tâ’ûn ve cevâzi’l-firâr minhu (yazması için bk. Selâsilü’z-zeheb, s. 51).Kaynaklarda Zerkeşî’ye ayrıca Tefsîrü’l-Kur’ân, (Meryem sûresine kadar) Keşfü’l-me’ânî ‘alâ kavlihî te’âl⠓ve lemmâ belaġa eşüddehû…” (âyetinin [Yûsuf 12/22] tefsiridir), Şerhu’l-Erba’în (Nevevî’nin el-Erba’ûne’n-neveviyye’sinin şerhidir), el-Muhtasarü’l-hadîs, et-Tahrîr fi’l-usûl, ez-Zerkeşiyye, Ġunyetü’l-muhtâc fî şerhi’l-Minhâc, Fetâvâ (İbn Hacer’in, bu eserin Zerkeşî tarafından derlenmek suretiyle meydana getirildiğini belirtmesinden içindeki fetvaların kendi fetvaları olmadığı anlaşılmaktadır, bk. İnbâ’ü’l-ġumr, III, 140), ‘Amelü men tabbe li-men habbe, Rebî’u’l-ġazlân (edebiyata dairdir) adlı eserler nisbet edilmektedir. Fî Ahkâmi’t-temennî adıyla Zerkeşî’ye izâfe edilen risâle (Berlin Kraliyet Ktp., nr. 5410, vr. 3-4) onun el-Mensûr fi’l-kavâ’id adlı eserindeki temenniyle ilgili bölümle (I, 402-411) paralellik göstermektedir (krş. Ahlwardt, V, 19). Bazı kataloglarda el-’Arûzu’s-Sâviyye adıyla Zerkeşî’ye nisbet edilen eser, mukaddimesindeki müellif ismine göre Şâfiî âlimi Muhammed b. Muhammed b. Necmeddin eş-Şîrâzî et-Tebrîzî el-Mukrî ez-Zerkeşî’ye ait olup kapak sayfasında eser ismi Kitâb fî ‘ilmi’l-’arûz muhtasaru Kasîdeti’s-Sâvî şeklinde kaydedilmektedir (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 1985; krş. İbnü’l-İmâd, VII, 104). Kataloglarda ve yazma nüshasının başında Kitâbü’n-Nikâh fi’l-fıkhi’ş-Şâfi’î li’l-İmâm ez-Zerkeşî adıyla Zerkeşî’ye nisbet edilen eser de (Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 925) Abdülkerîm er-Râfiî’nin Gazzâlî’nin el-Vecîz’i üzerine el-’Azîz şerhu’l-Vecîz adıyla yazdığı şerhin nikâh bölümünün 15 Zilhicce 701 (11 Ağustos 1302) istinsah tarihli bir nüshasından ibarettir.Zerkeşî hakkında bazı çalışmalar da yapılmıştır: Kenneth Edward Nolin, The Itqan and Its Sources: A Study of al-Itqan fi ‘ulūm al-Qur’an by Jalal al-Din al-Suyūti with special reference to al-Burhan fi ‘ulūm al-Qur’an by Badr al-Din al-Zarkashi (1968, doktora tezi, The Hartford Seminary Foundation); Abdülazîz İsmâil Sakar, ez-Zerkeşî ve menhecuhû fî ‘ulûmi’l-Kur’ân (doktora tezi, 1981, Ezher Üniversitesi Usûliddîn Fakültesi); Ali b. Sâlim, Bedrüddîn ez-Zerkeşî ve Kitâbühû el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıkh (1983, el-Külliyyetü’z-Zeytûniyye li’ş-şerîa ve usûliddîn [Tunus]); Abdülhamîd Ahmed Muhammed Ali, Mebâhisü’t-teşbîh ‘inde’l-İmâm Bedriddîn ez-Zerkeşî (Kahire 1984); Mustafa Canlı, Bedreddin Zerkeşi ve Hadis İlmindeki Yeri (yüksek lisans tezi, 1992, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü); Muhibbüddin Abdüssubhân Vâiz, “Muvâzene fî mebhasi ma’rifeti esbâbi’n-nüzûl beyne’z-Zerkeşî ve’s-Süyûtî” (Mecelletü Külliyyeti’d-dirâsâti’l-İslâmiyye ve’l-’Arabiyye, XIX [Dübey 2000], s. 59-89); Andrew Rippin, “al-Zarkashi and al-Suyūti on the ‘Occasion of Revelation’ Material” (IC, LIX [1985], s. 243-258); The Qur’an and Its Interpretative Tradition (Aldershot/Hampshire 2001); Nâsır b. Suûd b. Abdullah es-Selâme, Mu’cemü mü’ellefâti’l-’Allâme ez-Zerkeşî eş-Şâfi’î el-mahtûta bi-mektebâti’l-Memleketi’l-’Arabiyyeti’s-Su’ûdiyye (Cîze/Kahire 2002); Mustafa Öztürk, “Zerkeşî’nin Kaynakları: el-Burhân fî Ulûmi’l-Kur’ân Üzerine Bir İnceleme” (Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, III/2 [2003], s. 181-212); Âdil Fethî Riyâd, el-Cühûdü’n-nahviyye li-Bedriddîn ez-Zerkeşî: Usûlü’n-nahv, el-mesâ’ilü’n-nahviyye, hurûfü’l-me’ânî (Kahire 2006); Ganim b. Abdullah b. Süleyman el-Ganim, Tercîhâtü’z-Zerkeşî fî ‘ulûmi’l-Kur’ân (Riyad 2009); Muhammed Muhammed Osman Yûsuf, en-Nassü’l-Kur’ânî ‘inde’z-Zerkeşî: Beyne’l-fehm ve’t-tezevvuk (Desûk 2009); Bilal Deliser, ez-Zerkeşî ve Kur’an İlimlerindeki Yeri (Ankara 2012).

 

[YouLostProduction]

Paylaşım için Teşekkürler .

 

[RyugaTR]

Paylaşım için teşekkürler...