18 Eylül 21:00 — DUHAN2 açılıyor! 1-120 Official Emek, P2W yok, Ücretsiz Oto Av + Balık Botu, TL ödüllü rekabet ve Legal Pazar seni bekliyor. HEMEN TIKLA!
Bâbâ'î ya da Baba İshak Ayaklanması Vefâîyye tâkipçilerinden Ebul Bekâ Baba İlyas bin Ali el-Horasânî ve müridi Baba İshâk Kefersudînin çıkardığı Bâbâî ayaklanması, bugünkü Alevî-Bâtınî yerleşim yerlerini belirleyen isyândır. Anadoluda Alevî nüfusunun yoğun olduğu bölgelerde etkili olmuştur. Anadolu Selçuklu Devleti tarihindeki en büyük Türkmen ayaklanmasıdır. 1237[SUP][1][/SUP] tarihinde, Vefâîyye[SUP][2][/SUP] tarikatına bağlı Ebû'l-Bekâ Baba İlyâs bin Ali el-Horasânî'nin müridlerinden olan Baba İshâk Kefersudî'nin öncülük ettiği ayaklanma. Ayaklanma Anadolu Selçuklu ordusunca paralı Frank askerleri kullanılarak güçlükle de olsa bastırılmıştır.[SUP][3][/SUP] Ama bu olayı izleyen dönemde ortaya çıkan ve Babâîlik olarak bilinen siyâsî-dinî nitelikteki hareketin etkisi yıllarca sürmüştür.
[h=2]Ayaklanmanın niteliği ve sebepleri[/h] Yerleşik halkın inançlarına göre dinî sapkınlık olarak kabul edilen, ama Şamanist Türkmenlerin Orta Asya'dan getirdikleri inançlar ile İslamiyet'in bir nev'i sentezi olarak kabul edilebilen Bâbâ'îlik, Alevîliğin ana temellerinden biri olmuştur. Ayrıca, XVI. yüzyıldaki Alevî-Türkmen ayaklanmaları üzerinde de büyük etkisi vardır. Sonuçları itibarıyla bu isyan ile Anadolu Selçukluları zayıflamış ve Anadolu, Moğolların saldırısına açık hale gelmiştir.
[h=3]Baba İshâk Kefersudînin vazife ve yetkileri[/h] Baba İlyas'ın en önde gelen hâlifesi konumunda olan Baba İshâk Kefersudî ayaklanmanın propaganda ve teşkilâtlanma safhasından filen başlatıp yürütülmesine kadar her konuda Baba İlyas tarafından tam yetkili kılınmıştı.[SUP][4][/SUP] Elvan Çelebi'nin sağladığı yeni bilgilerin ışığı atında İbn-i Bîbî'nin çelişkili ifadeleri tekrar değerlendirildiğinde isyânı asıl tertip edenin Baba İshak değil Baba İlyas olduğu anlaşılmaktadır.[SUP][5][/SUP]
[h=3]Hazırlayan nedenler[/h] 13. yüzyılda Moğol baskısıyla çok sayıda göçebe Türkmenler, Azerbaycan ve Horasan'dan Anadolu'ya göçmüştü. Ama Anadolu Selçuklu yönetimi bu kitlelerin batı kesimlerine geçmelerine izin vermiyordu. Anadoluda yerleşik yaşama geçmiş olan Türkmenler ile bu yeni gelen göçer Türkmenler arasında da otlak ve kışlak paylaşımında anlaşmazlıklar yaşanıyordu. Anadoluda dar bir bölgede sıkışıp kalan Türkmenler kısa sürede yoksulluğa sürüklendiler. Bu durum göçerler ile yerleşikler arasında çatışmalara yol açtı. Anadolu Selçuklu yönetimi yerleşik olan halkı koruyor ve yeni gelenleri cezalandırıyordu. Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in adaletsiz yönetimi, yoksul ve haksızlığa uğrayan geniş kitlelerinin Baba İlyas'ın çevresinde toplanmasına da yol açtı. Baba İlyas'ın yardımcısı olan Baba İshak, göçebe Türkmenleri örgütledi ve onları bir ayaklanmaya hazırladı. Artık Baba İshak'tan gelecek işareti beklemeye başlamışlardı.
[h=2]Babâî İsyânının safhaları[/h] [h=3]Ayaklanmanın başlaması[/h] Baba İshâk Kefersudî Adıyaman Hısn-ı Mansûr yakınlarında Kefersud bölgesinde yaşayan Türkmenleri silahlandırarak çevreyi ele geçirmek suretile isyânı başlatmış oldu. Üzerine gönderilen Selçuklu kuvvetlerini peşpeşe yenilgiye uğratarak Adıyaman, Gerger ve Kâhta'yı zaptetmeyi başardı.
[h=3]Ayaklanmanın yayılması ve Baba İlyâsın i'damı[/h] Daha sonra ise Malatya üzerine yürüyerek buradaki "Selçuklu Valisi Muzafferûd-Dîn Ali Şîr" kuvvetlerini de bozguna uğrattıktan sonra kendisine katılan takviye kuvvetlerle Amasyaya ulaştı. Onun bu başarıları karşısında, gelişmelerden Baba İlyası mesul tutan "Selçuklu Komutanı Mübârizûd-Dîn-i Armağanşâh" Baba İlyası derhal i'dam ettirdi. Baba İlyasın i'damına pek öfkelenen Baba İshak bu mevkîde "Mübârizûd-Dîn-i Armağanşâh" kuvvetlerini de dağıttıktan sonra doğrudan Payitâht Konya üzerine yürüyüşe geçti.[SUP][6][/SUP]
[h=3]Malya meydan muharebesi ve ayaklanmanın bastırılması[/h] Baba İshakın güçlerine ayaklanan Türkmenler'in yanı sıra, Halep ve Antep yöresine sürülmüş olan Harezm Türkleri de katılınca ayaklanma daha da geniş bir bölgeye yayılmış oldu. Elbistanda yenilen Anadolu Selçuklu ordusu Sivası ayaklanmacılara bırakmak zorunda kaldı. Ardından Amasya ve Kayseri de ayaklanmacıların eline geçti. Ayaklanmacılar başkent Konyayı tehdit etmeye başlayınca, II. Gıyaseddin Keyhüsrev buradan ayrılmak zorunda kaldı. Baba İlyas'ın Amasya Kalesi'nde öldürülmesi ayaklanmacıları daha da kışkırttı. Ayaklanmacılar Kırşehir'e doğru ilerlemeye başlamışlardı. 1240 tarihide Baba İshak kumandasındaki Babâîler, aileleri, sürüleri ve bütün ağırlıklarıyla Kırşehirin doğusunda yer alan "Malya" Ovasında "Emîr Necmed-Dîn" komutasındaki Selçuklu Ordusu ile karşı karşıya geldiler. Kumandan Emîr Necmed-Dîn'in zırhlı kuvvetlerden oluşan kiralık Frank askerlerini öne almak suretiyle saldırması neticesinde "Babâîler Ordusu" darmadağan oldu. Muharebenin sonunda Baba İshak ta hayâtını kaybetmişti. Mağlup olan Babâîler'in tamamı kadın ve çocuk herkes kılıçtan geçirildi.[SUP][1][/SUP]
Ayrıca bakınız: İsmailîlik, Nizârîlik, Hasan Sabbah, Sabbahîyye, El-Môhtadî bin el-Hâdî, Bâtınîler, Elemût Beldet-ûlİkbâl, Hasan Alâ, Namaz ve Melâhîde-i Bâtınîyye, Alâ Muhammed, Baba İshâk Kefersudî ile Babâîler
[h=2]Bâbâ'î ayaklanmasının beli başlı sonuçları[/h] Bâbâ'î Ayaklanması, Anadolu Selçuklu Devletini iyice güçsüz duruma düşürdü ve Anadolu Selçukluları Anadoluya giren Moğollara 1243teki Kösedağ Savaşında teslim olmak zorunda kaldı. Bâbâ'î Ayaklanması bastırılmasına karşın, bu harekete bağlı olarak yayılan Babâîlik inancı etkisini uzun zaman sürdürmüştür. Bâbâ'î ayaklanmasının medana getirdiği tesirleri aşağıdaki maddeler halinde sıralanabilir:
[h=2]Ayaklanmanın niteliği ve sebepleri[/h] Yerleşik halkın inançlarına göre dinî sapkınlık olarak kabul edilen, ama Şamanist Türkmenlerin Orta Asya'dan getirdikleri inançlar ile İslamiyet'in bir nev'i sentezi olarak kabul edilebilen Bâbâ'îlik, Alevîliğin ana temellerinden biri olmuştur. Ayrıca, XVI. yüzyıldaki Alevî-Türkmen ayaklanmaları üzerinde de büyük etkisi vardır. Sonuçları itibarıyla bu isyan ile Anadolu Selçukluları zayıflamış ve Anadolu, Moğolların saldırısına açık hale gelmiştir.
[h=3]Baba İshâk Kefersudînin vazife ve yetkileri[/h] Baba İlyas'ın en önde gelen hâlifesi konumunda olan Baba İshâk Kefersudî ayaklanmanın propaganda ve teşkilâtlanma safhasından filen başlatıp yürütülmesine kadar her konuda Baba İlyas tarafından tam yetkili kılınmıştı.[SUP][4][/SUP] Elvan Çelebi'nin sağladığı yeni bilgilerin ışığı atında İbn-i Bîbî'nin çelişkili ifadeleri tekrar değerlendirildiğinde isyânı asıl tertip edenin Baba İshak değil Baba İlyas olduğu anlaşılmaktadır.[SUP][5][/SUP]
[h=3]Hazırlayan nedenler[/h] 13. yüzyılda Moğol baskısıyla çok sayıda göçebe Türkmenler, Azerbaycan ve Horasan'dan Anadolu'ya göçmüştü. Ama Anadolu Selçuklu yönetimi bu kitlelerin batı kesimlerine geçmelerine izin vermiyordu. Anadoluda yerleşik yaşama geçmiş olan Türkmenler ile bu yeni gelen göçer Türkmenler arasında da otlak ve kışlak paylaşımında anlaşmazlıklar yaşanıyordu. Anadoluda dar bir bölgede sıkışıp kalan Türkmenler kısa sürede yoksulluğa sürüklendiler. Bu durum göçerler ile yerleşikler arasında çatışmalara yol açtı. Anadolu Selçuklu yönetimi yerleşik olan halkı koruyor ve yeni gelenleri cezalandırıyordu. Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in adaletsiz yönetimi, yoksul ve haksızlığa uğrayan geniş kitlelerinin Baba İlyas'ın çevresinde toplanmasına da yol açtı. Baba İlyas'ın yardımcısı olan Baba İshak, göçebe Türkmenleri örgütledi ve onları bir ayaklanmaya hazırladı. Artık Baba İshak'tan gelecek işareti beklemeye başlamışlardı.
[h=2]Babâî İsyânının safhaları[/h] [h=3]Ayaklanmanın başlaması[/h] Baba İshâk Kefersudî Adıyaman Hısn-ı Mansûr yakınlarında Kefersud bölgesinde yaşayan Türkmenleri silahlandırarak çevreyi ele geçirmek suretile isyânı başlatmış oldu. Üzerine gönderilen Selçuklu kuvvetlerini peşpeşe yenilgiye uğratarak Adıyaman, Gerger ve Kâhta'yı zaptetmeyi başardı.
[h=3]Ayaklanmanın yayılması ve Baba İlyâsın i'damı[/h] Daha sonra ise Malatya üzerine yürüyerek buradaki "Selçuklu Valisi Muzafferûd-Dîn Ali Şîr" kuvvetlerini de bozguna uğrattıktan sonra kendisine katılan takviye kuvvetlerle Amasyaya ulaştı. Onun bu başarıları karşısında, gelişmelerden Baba İlyası mesul tutan "Selçuklu Komutanı Mübârizûd-Dîn-i Armağanşâh" Baba İlyası derhal i'dam ettirdi. Baba İlyasın i'damına pek öfkelenen Baba İshak bu mevkîde "Mübârizûd-Dîn-i Armağanşâh" kuvvetlerini de dağıttıktan sonra doğrudan Payitâht Konya üzerine yürüyüşe geçti.[SUP][6][/SUP]
[h=3]Malya meydan muharebesi ve ayaklanmanın bastırılması[/h] Baba İshakın güçlerine ayaklanan Türkmenler'in yanı sıra, Halep ve Antep yöresine sürülmüş olan Harezm Türkleri de katılınca ayaklanma daha da geniş bir bölgeye yayılmış oldu. Elbistanda yenilen Anadolu Selçuklu ordusu Sivası ayaklanmacılara bırakmak zorunda kaldı. Ardından Amasya ve Kayseri de ayaklanmacıların eline geçti. Ayaklanmacılar başkent Konyayı tehdit etmeye başlayınca, II. Gıyaseddin Keyhüsrev buradan ayrılmak zorunda kaldı. Baba İlyas'ın Amasya Kalesi'nde öldürülmesi ayaklanmacıları daha da kışkırttı. Ayaklanmacılar Kırşehir'e doğru ilerlemeye başlamışlardı. 1240 tarihide Baba İshak kumandasındaki Babâîler, aileleri, sürüleri ve bütün ağırlıklarıyla Kırşehirin doğusunda yer alan "Malya" Ovasında "Emîr Necmed-Dîn" komutasındaki Selçuklu Ordusu ile karşı karşıya geldiler. Kumandan Emîr Necmed-Dîn'in zırhlı kuvvetlerden oluşan kiralık Frank askerlerini öne almak suretiyle saldırması neticesinde "Babâîler Ordusu" darmadağan oldu. Muharebenin sonunda Baba İshak ta hayâtını kaybetmişti. Mağlup olan Babâîler'in tamamı kadın ve çocuk herkes kılıçtan geçirildi.[SUP][1][/SUP]
Ayrıca bakınız: İsmailîlik, Nizârîlik, Hasan Sabbah, Sabbahîyye, El-Môhtadî bin el-Hâdî, Bâtınîler, Elemût Beldet-ûlİkbâl, Hasan Alâ, Namaz ve Melâhîde-i Bâtınîyye, Alâ Muhammed, Baba İshâk Kefersudî ile Babâîler
[h=2]Bâbâ'î ayaklanmasının beli başlı sonuçları[/h] Bâbâ'î Ayaklanması, Anadolu Selçuklu Devletini iyice güçsüz duruma düşürdü ve Anadolu Selçukluları Anadoluya giren Moğollara 1243teki Kösedağ Savaşında teslim olmak zorunda kaldı. Bâbâ'î Ayaklanması bastırılmasına karşın, bu harekete bağlı olarak yayılan Babâîlik inancı etkisini uzun zaman sürdürmüştür. Bâbâ'î ayaklanmasının medana getirdiği tesirleri aşağıdaki maddeler halinde sıralanabilir:
- Asıl Bâbâ'î Hareketi'de bu ayaklanmadan sonra tesirlerini göstermeğe başladı. Baba İlyas çevresine toplanan Yesevîyye, Vefâîyye, Kalenderîyye, Haydârîyye Türkmen dervişlerinden çoğonun katıldığı bu ayaklanma hedefine ulaşamadıysa da, sağ olarak kurtulabilen taraftarları arasında büyük bir dayanışmanın hâsıl olmasına aracılık etti.[SUP][5][/SUP]
- Baba İlyas'ın kutsallaştırılan şahsiyeti gittikçe yeni bir syncrétique (farklı dinî inançları bünyesinde toplamak suretiyle birleştiren) tasavvufî hareketin odak noktası oldu. Sonradan Babâîlik adını alan bu cereyan Türkmenler arasında doğduğu ve onlara hitâp ettiğinden ötürü, onların sosyal, kültürel ve dinî i'tikadlarıyla ahenkli bir yapı oluşturdu. Kısacası Babâîler'in inançları o devirde doğuda Müslümanlar tarafından Semenîyye olarak adlandırılan dinîn i'tikadlarının pek çoğunu kendi bünyesinde barındırmaktaydı.[SUP][7][/SUP]
- Günümüzde her ne kadar Babâîlik adı altında bir mezhep/tarikât bulunmamaktaysa da, Bâbâîyye hareketinin inanç ve geleneklerini atalarından miras olarak alan Kızılbaşlar adını verdiğimiz zümreler ve onların i'tikadlarını barındıran bir Bektâşî Tarikâtı mevcuttur. Daha sonraki dönemlerde Şiîliğin ve Hurûfîliğin etkileri hariç tutulacak olduğunda, Kızılbaşlık ve Bektâşîliğin Babâîler'in i'tikadlarının değişik isimler altında yeniden sahneye çıkmasından başka birşey olmadıkları apaçık bir şekilde görülmektedir.[SUP][5][/SUP]
- İlmî açıdan Şiîlik aracılığıyla açıklanması pek olası görülmeyen ve bu iki tarikâta mensup yazarlar tarafından XVI. yüzyıldan evvel kendi bünyelerinde henüz Şiîliğin tesirlerinin hissedilmediği devirlerde üretilen bazı menkıbelerden müteşekkil olan eserler Bâbâîyye i'tikadını anlamamıza ışık tutan yegâne kaynaklar olarak karşımıza çıkmaktadır.[SUP][8][/SUP]