Türkiye'nin ilk Cross-Platform OldSchool MOBİL & PC 1-99 Sunucusu Lamira2 6 Kasım'da Açılıyor! Büyük Açılışı Kaçırma HEMEN TIKLA!
Volfram beyazımsı gri renkli, eşsiz özelliklere sahip bir metaldir. Atom numarası 74, atom ağırlığı 184, yoğunluğu 19.3 gr/cm3 tür. 3410 0C ile en yüksek erime noktasına sahip bir elementtir. Aynı zamanda paslanmaya çok dayanıklı olan volfram 1650 0Cnin üstünde en fazla gerilme direnci olan metaldir.
Doğada 20den fazla volfram minerali bilinse de, ekonomik olarak işletilebilen minerellar şeelit (CaW04) ve volframittir [(Fe, Mn)W04].
Yerkabuğu ortalaması 1-1.3 ppm olan volfram en fazla granitler içinde bulunur (ortalama 1.5 ppm). Volfram taşıyan ana oluşumlar metamorfik kayaçlardır. Pek çok yatakta volframa bakır, kalay, bizmut, antimuan ve molibden mineralleri de eşlik eder.
Volfram çok asidik granitlerin pegmatitik pnömatolitik damarlarında ve hidrotermal kuvars damarlarında oluşabildiği gibi, bu granitlerin kireçtaşlarıyla dokanaklarında kontakt metasomatik olarak da oluşabilir. Volfram mineralizasyonunun oluşumunda hidrotermal çözeltiler önemli bir rol oynar. Kristalleşen magmanın kalıntı sıvılarında zenginleşen volfram kontakt zonlarında volframit veya şeelit şeklinde çökelir. Mineralizasyon oluşumu sırasında ortaya çıkan mineralin cinsi ortamdaki demir, mangan ve kalsiyum iyonlarının bağıl miktarı ve aktiflik dereceleri ile belirlenir.
Ekonomik volfram oluşumlarının başında kontakt metasomatik olarak oluşmuş kuvars damarlarına bağlı volframit cevherleşmeleri gelir. Bunlar dünya rezervinin büyük bir bölümünü oluşturur. Bunun ardından yine aynı tip yataklardan (dünya rezervinin yaklaşık 1/3ü) elde edilen şeelit gelir. Bunların dışında hidrotermal damarlardan, stokvörk tipi oluşumlardan, pegmatitlerden, jeotermal oluşumlardan, plaserlerden ve tuz göllerinden de volfram elde edilebilir.
Volfram cevherlerinin kalitesi yararlı ve zararlı bileşenlerin tenörlerine, cevher yapısına ve tane büyüklüğüne bağlıdır. Ancak molibden, kalay, antimuan, fosfor, arsen, kükürt, bakır, bizmut gibi zararlı bileşenler volfram konsantresi eldesi sırasında çeşitli şekilde ayıklanabilmekte ve çoğu belli bir tenörden sonra yararlı metaller olmaktadır. Ancak bu bileşenler konsantrede bulunmamalıdır. Bu durumda volfram cevherlerinin kalitesinin en büyük faktörü W03 (%79.3 W içerikli ) cinsinden volframtenörüdür. İşletilen mono metalli volfram cevherlerinin çoğunluğunda endüstriyel asgari tenör % 0.3 ile % 0.5 W03 arasında değişmektedir. Damar biçimindeki cevherlerin mono metalli olanlarında % 0.3-0.6 W03, stok biçimlilerde % 0.2-0.6 W03, skarn cevherlerinde % 0.3-3.0 W03 arasında değişir. Yatak rezervlerinin büyük olması ve üretim kolaylığı sağlayan durumlarda endüstriyel asgari tenör % 0.2 W03e kadar düşmektedir.
Volframın çok geniş ticari, endüstriyel ve askeri uygulama alanları vardır. Saf volfram vakumda ve asal gazlar içinde 2400 0Cye kadar dayanıklılığını korur ve bu nedenle de elektrik ampüllerinde, elektrik bağlantı yerlerinde ve x- ışını tüplerinde kullanılır. Volfram alaşımları ( Cr, Ni, V, Co, Mo ile yapılan alaşımları) yüksek devirli kesme aletleri, valf, yay, buji üretiminde, metalik volfram ise galvanometre, teleskop, yay, jilet, piyano teli, metal aynası, ısıtma elemanı, termostat yapımında kullanılır. Volfram bileşikleri ise teksir ve baskı boyaları, cila, cam, mürekkep, makina yağları üretiminde kullanılır. Volframın en geniş kullanımlarından biri de tungsten karbit şeklindedir. Bu şekliyle yüksek ısıda (1000-15000C) sertliğini ve aşınma direncini koruduğu için metal işlerinde, madencilik ve yapı endüstrisinde kullanılır. Aynı zamanda askeri malzeme, ısı oluğu, radyasyon kalkanı, ağırlık ve karşı ağırlıkların üretiminde, çelik aksamların ve aşınmaya dayanıklı parça ve kaplama malzemelerinin yapımında da kullanılır. Benzersiz fiziksel özellikleri ile uzay endüstrisinde,gaz türbini ve dizel motor üretimi ile yüzey işleme endüstrisinde giderek daha fazla kullanılan bir maddedir. Örneğin renkli cam üretiminde, x-ışını ve televizyon lambalarında, petrol ürünleri endüstrisinde, kimya endüstrisinde, tekstil endüstrisinde volfram veya bileşikleri kullanılmaktadır. Uçak endüstrisinde de volframın önemli bir yeri vardır.
Titanyum, tantal ve niyobyum karbitler ve sinter alüminyum oksit bazı aşınmaya dayanımın söz konusu olduğu uygulamalarda volframın yerine kullanılabilir. Son yıllarda torna ve takım çeliklerinde volfram yerine molibden kullanılmaktadır. Vakum tüpler yerine transistörlerin kullanılması elektronik aletlerde volfram ihtiyacını azaltmıştır. Bazı kesme aleti uygulamalarında da seramikler alternatif olabilir.
DÜNYADA DURUM- Dünya volfram rezervleri Tablo 1de verilmiştir.
Tablo 1. Dünya Tungsten Rezervleri (Tungsten içeriği)
Ülkeler
Rezerv (binton)
Toplamda Oranı (%)
Afrika
Zimbabve
Çin
Avusturya
Kanada
Bolivya
Avustralya
Dünya toplam volfram rezervi 3,300,000 ton olarak tahmin edilmektedir. Bunun 2,042,000 tonu işletilebilir rezerv olarak kabul edilmektedir. Kaynakların % 27.5i gelişmiş ülkelerde, % 15.2si gelişmekte olan ülkelerde, % 57.3ü ise Çin ve Rusyada bulunmaktadır. Bilinen rezervler 57 yıl yetecek düzeydedir.
Dünya volfram üretim rakamları Tablo 2 de verilmiştir.
[FONT=times new roman]Tablo 2. Dünya Volfram Üretimi (ton)[/FONT]
[B][FONT=times new roman]1997[/FONT]
[B][FONT=times new roman]1998[/FONT]
[B][FONT=times new roman]1999[/FONT]
[B][FONT=times new roman]2000[/FONT]
[B][FONT=times new roman]2001[/FONT]
[FONT=times new roman]Avusturya[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]1348[/FONT]
[FONT=times new roman]171[/FONT]
[FONT=times new roman]169[/FONT]
[FONT=times new roman]179[/FONT]
[FONT=times new roman]180[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Portekiz[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]1029[/FONT]
[FONT=times new roman]821[/FONT]
[FONT=times new roman]435[/FONT]
[FONT=times new roman]735[/FONT]
[FONT=times new roman]735[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Rusya[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]4500[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Çin[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]25100[/FONT]
[FONT=times new roman]23900[/FONT]
[FONT=times new roman]20200[/FONT]
[FONT=times new roman]24600[/FONT]
[FONT=times new roman]26900[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Kırgızistan[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Myanmar[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]183[/FONT]
[FONT=times new roman]120[/FONT]
[FONT=times new roman]58[/FONT]
[FONT=times new roman]50[/FONT]
[FONT=times new roman]34[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Özbekistan[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Bolivya[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]647[/FONT]
[FONT=times new roman]627[/FONT]
[FONT=times new roman]421[/FONT]
[FONT=times new roman]467[/FONT]
[FONT=times new roman]550[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Meksika[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]179[/FONT]
[FONT=times new roman]131[/FONT]
[FONT=times new roman]41[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Peru[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]279[/FONT]
[FONT=times new roman]76[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]ABD[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Diğer[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]204[/FONT]
[FONT=times new roman]116[/FONT]
[FONT=times new roman]129[/FONT]
[FONT=times new roman]130[/FONT]
[FONT=times new roman]130[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Toplam[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]34669[/FONT]
[FONT=times new roman]30162[/FONT]
[FONT=times new roman]25653[/FONT]
[FONT=times new roman]30361[/FONT]
[FONT=times new roman]32729[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Tablodan da görüleceği gibi, 2001 yılında dünya üretimin yaklaşık % 82si yalnızca Çin tarafından gerçekleştirilmiştir.[/FONT]
[FONT=times new roman]Dünyada volframa olan talep genel ekonomik koşullara bağlı olarak değişmekte ve dünya ekonomileri gelişirken artma eğilimi göstermektedir. Stratejik bir metal olduğu için fiyatlarda dalgalanmalar olabilir. Özellikle sıcak ve soğuk savaşların yoğunlaştığı yıllarda fiyatlar beklenmedik artışlar gösterebilir. Dünyanın en büyük volfram üreticisi olan Çin, ABDnin dış alım yaptığı başta gelen ülkedir.[/FONT]
[FONT=times new roman]En büyük uç kullanım sektörü olan çimentolu karbitlerde volfram tüketimi gelecekte, otomotiv ve uçak, inşaat, madencilik endüstrileri ve petrol ve gaz sondajları, çimentolu karbit mikrosondalarının kullanıldığı yarı iletkenlerin üretildiği sektörlerin performansına bağlı olacaktır.[/FONT]
[FONT=times new roman]Dünya volfram arzı başlıca Çinin üretim ve ihracatına bağlı olmaya devam edecektir. 2001 yılında % 65 W03 içeren volfram konsantresinin metrik tonu Londra Borsasında cif bazında ortalama 49-71$ arasında değişmiştir.ABDde ise short tonu aynı bazda 65-43 $ arasında idi[/FONT]
[FONT=times new roman]Amonyum paratungstat ticari olarak en fazla kullanılan birincil volfram bileşiği olduğu için, referans olmuştur.2001 başlarında, dünyanın en büyük üreticisi olan Çinin endüstrisini kontrol etme çabaları sonucu ABD Borsasında amonyum paratungstat fiyatları artmıştır. Fiyatlar Mayıs başından başlıyarak Temmuz başlarına kadar short ton başına 95-98 $ gibi en yüksek orana ulaşmıştır. Bu da 2000 yılı fiyatlarının hemen hemen iki katıdır. Yılın geri kalan kısmında ise fiyatlar düşerek 2000 sonu seviyesine gelmiştir. Fiyatlardaki azalma ABDde 11 Eylül saldırılarının da etkisiyle dünya ekonomisindeki durgunluktan kaynaklı olarak volfram uç ürünlerine olan talepteki keskin düşüşe bağlanmıştır. Diğer nedenler arasında içlerinde volfram konsantresinin de bulunduğu maddelerin Çinden gelen ruhsatsız/kaçak girişleri ve ayrıca tüketici ve tüccarlar tarafından envanterlerin çıkarılması da yer alır.[/FONT]
[B][FONT=times new roman]TÜRKİYEDE DURUM[/FONT]
[FONT=times new roman]Ülkemizde volfram minerali ilk kez 1945 yılında Söğüt-Dudaş antimuan yatağında bulunmuştur. Volfram madenciliği ise 1964lerde başlamış olup, ilk volram üretimi 1967 yılında Rasih ve İhsan Ltd. Şti. Tarafından Niğdedeki Sb-W-Hg yatağından yapılmıştır.[/FONT]
[FONT=times new roman]Ülkedeki cevherleşmelerin çoğu skarn tipidir. Bunların başlıca minerali şeelittir. Niğde-Gümüşler ve Söğüt-Dudaştaki cevherleşmeler ise damarlar şeklinde olup, Hg ve Sb ile birlikte oluşmuştur. Başlıca volfram cevherleşmeleri Bilecik (Söğüt-Dudaş), Bursa (Uludağ-Kozbudaklar), Çanakkale (Yenice-Çakıroba-Hamdibey), Elazığ (Kebandere-Soğanlıköy-Nallıziyaret), Kırklareli (Demirköy), Ankara (Keskin-Çelebi), Niğde (Gümüşler), ve Yozgat (Akdağmadeni) yörelerindedir.[/FONT]
[FONT=times new roman]Türkiye volfram rezervleri Tablo 3de verilmiştir.[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Tablo 3. Türkiye Volfram Rezervleri (ton)[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Yeri[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Tenör % WO3[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Görünür[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Gör+Muh[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Muhtemel[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Mümkün[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Toplam[/FONT]
[B][FONT=times new roman]WO3[/FONT]
[FONT=times new roman]Bursa-Uludağ[/FONT]
[FONT=times new roman]0.4[/FONT]
[FONT=times new roman]6 698 338[/FONT]
[FONT=times new roman]796 638[/FONT]
[FONT=times new roman]5 302 171[/FONT]
[FONT=times new roman]3 790 030[/FONT]
[FONT=times new roman]16 587 177[/FONT]
[FONT=times new roman]663 49[/FONT]
[FONT=times new roman]Bursa-Kozbudaklar[/FONT]
[FONT=times new roman]0.3[/FONT]
[FONT=times new roman]210 000[/FONT]
[FONT=times new roman]210 000[/FONT]
[FONT=times new roman]650[/FONT]
[FONT=times new roman]Elazığ-Keban-Soğanlıköy[/FONT]
[FONT=times new roman]0.02-1.12[/FONT]
[FONT=times new roman]230 000[/FONT]
[FONT=times new roman]255 000[/FONT]
[FONT=times new roman]510[/FONT]
[FONT=times new roman](Ort.0.2)[/FONT]
[FONT=times new roman]Elazığ-Keban-Keban D.[/FONT]
[FONT=times new roman]0.2[/FONT]
[FONT=times new roman]5 000[/FONT]
[FONT=times new roman]5 000[/FONT]
[FONT=times new roman]10[/FONT]
[FONT=times new roman]Niğde-Gümüşler[/FONT]
[FONT=times new roman]0.1[/FONT]
[FONT=times new roman]100 000[/FONT]
[FONT=times new roman]100 000[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]Ç. Kale-Yenice-Hamdibey[/FONT]
[FONT=times new roman]0.5[/FONT]
[FONT=times new roman]3 000[/FONT]
[FONT=times new roman]3 000[/FONT]
[FONT=times new roman]15[/FONT]
[FONT=times new roman]Bilecik-Söğüt-Dudaş[/FONT]
[FONT=times new roman]0.04[/FONT]
[FONT=times new roman]10 000[/FONT]
[FONT=times new roman]10 000[/FONT]
[FONT=times new roman]4[/FONT]
[I][FONT=times new roman]Kaynak: DPT, VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı ÖİK. Raporu.[/FONT]
[FONT=times new roman]* Ortalama tenör rezerv kategorilerinin ağırlıklı ortalamasıdır.[/FONT]
[FONT=times new roman]Ülkemiz volfram rezervi 67,638 ton olup, dünya toplam rezervinin yaklaşık % 2sine karşılık gelir. Bunların içinde Bursa-Uludağ volfram yatağı ülkemizin en büyük yatağı olup, toplam rezervlerin % 98ini oluşturur. Etibankın 1997de kurduğu tesiste deneme çalışmalarına başlanmış ve 28.03.1989 tarihine kadar üretim faaliyetleri sürmüştür. Tesiste en son 1988 yılında kapalı ocaktan üretilen 89,829 ton tüvenan cevher zenginleştirilerek 352 ton II. kalite (% 40 WO3) şeelit konsantresi elde edilmiştir. Çeşitli hammadde ve teknolojik sorunlar ile öngörülen yatırımların yapılamaması ve dünya pazarlarındaki gelişmeler sonucu, işletme faaliyetleri rekabet edebilirliğini kaybettiği gerekçesiyle durdurulmuştur. Halen ülkemizde volfram madenciliği yapılmamaktadır. Bu nedenle de konsantre üretimi söz konusu değildir.[/FONT]
[FONT=times new roman]Volframın yurtiçinde en çok tüketilen alaşımı ferrotungstendir ve ithalat yolu ile karşılanmaktadır. Bu alaşım % 80 W içermektedir ve volframlı takım çelikleri üretiminde kullanılmaktadır. Yıllık 50 tonluk tüketimi vardır. Ayrıca tungsten karbür (WC) yılda yaklaşık 25 ton ithal edilen ve yurtiçinde kullanılan başka bir volfram bileşiğidir. Türkiye ayrıca, ABDden volfram toz metal ithal etmektedir. 2000 yılında 4 ton ithalat için 74,000 $, 2001 yılında ise 2 ton ithalat için 86,000 $ ödenmiştir. Eldeki sınırlı verilerle projeksiyon yapıldığında, ileriki yıllarda da volfram ithalatının süreceği söylenebilir. Ferrotungsten talebinin 50 ton/yılın biraz üstünde olması beklenmektedir. Yine tungsten karbür ihtiyacının da 25 ton/yılın üstünde olacağı tahmin edilmektedir.[/FONT]
[B][FONT=times new roman]SONUÇ VE ÖNERİLER[/FONT]
[FONT=times new roman]Türkiyede halen işletilen herhangi bir volfram yatağı bulunmadığı için, ihtiyacın ithalat yoluyla karşılanmaya devam edeceği görülmektedir. Buna karşın, ülkemizdeki en önemli yatak olan Uludağ volfram yatağı kısa vadede olmasa bile yeniden ele alınarak değerlendirilmelidir. Yapılacak fizibilite çalışmalarıyla daha rantabl işletme ve zenginleştirme yöntemleri bulmak mümkün olabilir. Çünkü volfram stratejik bir metal olup, ikamesi mümkün değildir. Ayrıca dünya pazarlarında Çinin egemenliğinin devam edeceği beklenmektedir. Bu nedenle, ülkenin kıt kaynaklarını yeni aramalara ayırarak tüketmek yerine bilinen zuhur ve kaynakları geliştirmek daha akılcı görünmektedir. Buna karşın, polimetal arama projeleri kapsamında bulunabilecek ümitli sahaların üzerine gidebilir. Son yıllarda, aramacı kuruluş olan MTA da projeleri bu şekilde yürütmektedir. [/FONT]
[/I][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B]
Doğada 20den fazla volfram minerali bilinse de, ekonomik olarak işletilebilen minerellar şeelit (CaW04) ve volframittir [(Fe, Mn)W04].
Yerkabuğu ortalaması 1-1.3 ppm olan volfram en fazla granitler içinde bulunur (ortalama 1.5 ppm). Volfram taşıyan ana oluşumlar metamorfik kayaçlardır. Pek çok yatakta volframa bakır, kalay, bizmut, antimuan ve molibden mineralleri de eşlik eder.
Volfram çok asidik granitlerin pegmatitik pnömatolitik damarlarında ve hidrotermal kuvars damarlarında oluşabildiği gibi, bu granitlerin kireçtaşlarıyla dokanaklarında kontakt metasomatik olarak da oluşabilir. Volfram mineralizasyonunun oluşumunda hidrotermal çözeltiler önemli bir rol oynar. Kristalleşen magmanın kalıntı sıvılarında zenginleşen volfram kontakt zonlarında volframit veya şeelit şeklinde çökelir. Mineralizasyon oluşumu sırasında ortaya çıkan mineralin cinsi ortamdaki demir, mangan ve kalsiyum iyonlarının bağıl miktarı ve aktiflik dereceleri ile belirlenir.
Ekonomik volfram oluşumlarının başında kontakt metasomatik olarak oluşmuş kuvars damarlarına bağlı volframit cevherleşmeleri gelir. Bunlar dünya rezervinin büyük bir bölümünü oluşturur. Bunun ardından yine aynı tip yataklardan (dünya rezervinin yaklaşık 1/3ü) elde edilen şeelit gelir. Bunların dışında hidrotermal damarlardan, stokvörk tipi oluşumlardan, pegmatitlerden, jeotermal oluşumlardan, plaserlerden ve tuz göllerinden de volfram elde edilebilir.
Volfram cevherlerinin kalitesi yararlı ve zararlı bileşenlerin tenörlerine, cevher yapısına ve tane büyüklüğüne bağlıdır. Ancak molibden, kalay, antimuan, fosfor, arsen, kükürt, bakır, bizmut gibi zararlı bileşenler volfram konsantresi eldesi sırasında çeşitli şekilde ayıklanabilmekte ve çoğu belli bir tenörden sonra yararlı metaller olmaktadır. Ancak bu bileşenler konsantrede bulunmamalıdır. Bu durumda volfram cevherlerinin kalitesinin en büyük faktörü W03 (%79.3 W içerikli ) cinsinden volframtenörüdür. İşletilen mono metalli volfram cevherlerinin çoğunluğunda endüstriyel asgari tenör % 0.3 ile % 0.5 W03 arasında değişmektedir. Damar biçimindeki cevherlerin mono metalli olanlarında % 0.3-0.6 W03, stok biçimlilerde % 0.2-0.6 W03, skarn cevherlerinde % 0.3-3.0 W03 arasında değişir. Yatak rezervlerinin büyük olması ve üretim kolaylığı sağlayan durumlarda endüstriyel asgari tenör % 0.2 W03e kadar düşmektedir.
Volframın çok geniş ticari, endüstriyel ve askeri uygulama alanları vardır. Saf volfram vakumda ve asal gazlar içinde 2400 0Cye kadar dayanıklılığını korur ve bu nedenle de elektrik ampüllerinde, elektrik bağlantı yerlerinde ve x- ışını tüplerinde kullanılır. Volfram alaşımları ( Cr, Ni, V, Co, Mo ile yapılan alaşımları) yüksek devirli kesme aletleri, valf, yay, buji üretiminde, metalik volfram ise galvanometre, teleskop, yay, jilet, piyano teli, metal aynası, ısıtma elemanı, termostat yapımında kullanılır. Volfram bileşikleri ise teksir ve baskı boyaları, cila, cam, mürekkep, makina yağları üretiminde kullanılır. Volframın en geniş kullanımlarından biri de tungsten karbit şeklindedir. Bu şekliyle yüksek ısıda (1000-15000C) sertliğini ve aşınma direncini koruduğu için metal işlerinde, madencilik ve yapı endüstrisinde kullanılır. Aynı zamanda askeri malzeme, ısı oluğu, radyasyon kalkanı, ağırlık ve karşı ağırlıkların üretiminde, çelik aksamların ve aşınmaya dayanıklı parça ve kaplama malzemelerinin yapımında da kullanılır. Benzersiz fiziksel özellikleri ile uzay endüstrisinde,gaz türbini ve dizel motor üretimi ile yüzey işleme endüstrisinde giderek daha fazla kullanılan bir maddedir. Örneğin renkli cam üretiminde, x-ışını ve televizyon lambalarında, petrol ürünleri endüstrisinde, kimya endüstrisinde, tekstil endüstrisinde volfram veya bileşikleri kullanılmaktadır. Uçak endüstrisinde de volframın önemli bir yeri vardır.
Titanyum, tantal ve niyobyum karbitler ve sinter alüminyum oksit bazı aşınmaya dayanımın söz konusu olduğu uygulamalarda volframın yerine kullanılabilir. Son yıllarda torna ve takım çeliklerinde volfram yerine molibden kullanılmaktadır. Vakum tüpler yerine transistörlerin kullanılması elektronik aletlerde volfram ihtiyacını azaltmıştır. Bazı kesme aleti uygulamalarında da seramikler alternatif olabilir.
DÜNYADA DURUM- Dünya volfram rezervleri Tablo 1de verilmiştir.
Tablo 1. Dünya Tungsten Rezervleri (Tungsten içeriği)
Ülkeler
Rezerv (binton)
Toplamda Oranı (%)
Afrika
Zimbabve
5
0.2
Diğer0.2
10
0.5
Asya0.5
Çin
920
45.1
Malezya45.1
17
0.8
Burma0.8
15
0.7
Güney Kore0.7
58
2.8
Tayland2.8
30
1.5
Diğer1.5
150
7.3
Avrupa7.3
Avusturya
10
0.5
Fransa0.5
20
1.0
Portekiz1.0
25
1.2
Rusya1.2
250
12.2
Diğer12.2
50
2.4
Kuzey Amerika2.4
Kanada
260
12.7
ABD12.7
140
6.9
Orta ve Güney Amerika6.9
Bolivya
53
2.6
Brezilya2.6
20
1.0
Meksika1.0
8
0.4
Okyanusya0.4
Avustralya
1
0
Dünya Toplam0
2 042
100.0
Gelişmiş Ülkeler100.0
561
27.5
Gelişmekte olan Ülkeler27.5
311
15.2
Çin ve Eski Sovyetler Birliği15.2
[FONT=times new roman]1 170[/FONT]
[FONT=times new roman]57.3[/FONT]
Kaynak: Minerals Handbook, 1998-1999[FONT=times new roman]57.3[/FONT]
Dünya toplam volfram rezervi 3,300,000 ton olarak tahmin edilmektedir. Bunun 2,042,000 tonu işletilebilir rezerv olarak kabul edilmektedir. Kaynakların % 27.5i gelişmiş ülkelerde, % 15.2si gelişmekte olan ülkelerde, % 57.3ü ise Çin ve Rusyada bulunmaktadır. Bilinen rezervler 57 yıl yetecek düzeydedir.
Dünya volfram üretim rakamları Tablo 2 de verilmiştir.
[FONT=times new roman]Tablo 2. Dünya Volfram Üretimi (ton)[/FONT]
[B][FONT=times new roman]1997[/FONT]
[B][FONT=times new roman]1998[/FONT]
[B][FONT=times new roman]1999[/FONT]
[B][FONT=times new roman]2000[/FONT]
[B][FONT=times new roman]2001[/FONT]
[FONT=times new roman]Avusturya[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]1348[/FONT]
[FONT=times new roman]171[/FONT]
[FONT=times new roman]169[/FONT]
[FONT=times new roman]179[/FONT]
[FONT=times new roman]180[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Portekiz[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]1029[/FONT]
[FONT=times new roman]821[/FONT]
[FONT=times new roman]435[/FONT]
[FONT=times new roman]735[/FONT]
[FONT=times new roman]735[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Rusya[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]4500[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT]
[FONT=times new roman]3000[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Çin[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]25100[/FONT]
[FONT=times new roman]23900[/FONT]
[FONT=times new roman]20200[/FONT]
[FONT=times new roman]24600[/FONT]
[FONT=times new roman]26900[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Kırgızistan[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Myanmar[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]183[/FONT]
[FONT=times new roman]120[/FONT]
[FONT=times new roman]58[/FONT]
[FONT=times new roman]50[/FONT]
[FONT=times new roman]34[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Özbekistan[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT]
[FONT=times new roman]1000[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Bolivya[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]647[/FONT]
[FONT=times new roman]627[/FONT]
[FONT=times new roman]421[/FONT]
[FONT=times new roman]467[/FONT]
[FONT=times new roman]550[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Meksika[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]179[/FONT]
[FONT=times new roman]131[/FONT]
[FONT=times new roman]41[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Peru[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]279[/FONT]
[FONT=times new roman]76[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT]
[FONT=times new roman]-[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]ABD[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Diğer[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]204[/FONT]
[FONT=times new roman]116[/FONT]
[FONT=times new roman]129[/FONT]
[FONT=times new roman]130[/FONT]
[FONT=times new roman]130[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Toplam[/FONT]
[RIGHT][FONT=times new roman]34669[/FONT]
[FONT=times new roman]30162[/FONT]
[FONT=times new roman]25653[/FONT]
[FONT=times new roman]30361[/FONT]
[FONT=times new roman]32729[/FONT][/RIGHT]
[FONT=times new roman]Tablodan da görüleceği gibi, 2001 yılında dünya üretimin yaklaşık % 82si yalnızca Çin tarafından gerçekleştirilmiştir.[/FONT]
[FONT=times new roman]Dünyada volframa olan talep genel ekonomik koşullara bağlı olarak değişmekte ve dünya ekonomileri gelişirken artma eğilimi göstermektedir. Stratejik bir metal olduğu için fiyatlarda dalgalanmalar olabilir. Özellikle sıcak ve soğuk savaşların yoğunlaştığı yıllarda fiyatlar beklenmedik artışlar gösterebilir. Dünyanın en büyük volfram üreticisi olan Çin, ABDnin dış alım yaptığı başta gelen ülkedir.[/FONT]
[FONT=times new roman]En büyük uç kullanım sektörü olan çimentolu karbitlerde volfram tüketimi gelecekte, otomotiv ve uçak, inşaat, madencilik endüstrileri ve petrol ve gaz sondajları, çimentolu karbit mikrosondalarının kullanıldığı yarı iletkenlerin üretildiği sektörlerin performansına bağlı olacaktır.[/FONT]
[FONT=times new roman]Dünya volfram arzı başlıca Çinin üretim ve ihracatına bağlı olmaya devam edecektir. 2001 yılında % 65 W03 içeren volfram konsantresinin metrik tonu Londra Borsasında cif bazında ortalama 49-71$ arasında değişmiştir.ABDde ise short tonu aynı bazda 65-43 $ arasında idi[/FONT]
[FONT=times new roman]Amonyum paratungstat ticari olarak en fazla kullanılan birincil volfram bileşiği olduğu için, referans olmuştur.2001 başlarında, dünyanın en büyük üreticisi olan Çinin endüstrisini kontrol etme çabaları sonucu ABD Borsasında amonyum paratungstat fiyatları artmıştır. Fiyatlar Mayıs başından başlıyarak Temmuz başlarına kadar short ton başına 95-98 $ gibi en yüksek orana ulaşmıştır. Bu da 2000 yılı fiyatlarının hemen hemen iki katıdır. Yılın geri kalan kısmında ise fiyatlar düşerek 2000 sonu seviyesine gelmiştir. Fiyatlardaki azalma ABDde 11 Eylül saldırılarının da etkisiyle dünya ekonomisindeki durgunluktan kaynaklı olarak volfram uç ürünlerine olan talepteki keskin düşüşe bağlanmıştır. Diğer nedenler arasında içlerinde volfram konsantresinin de bulunduğu maddelerin Çinden gelen ruhsatsız/kaçak girişleri ve ayrıca tüketici ve tüccarlar tarafından envanterlerin çıkarılması da yer alır.[/FONT]
[B][FONT=times new roman]TÜRKİYEDE DURUM[/FONT]
[FONT=times new roman]Ülkemizde volfram minerali ilk kez 1945 yılında Söğüt-Dudaş antimuan yatağında bulunmuştur. Volfram madenciliği ise 1964lerde başlamış olup, ilk volram üretimi 1967 yılında Rasih ve İhsan Ltd. Şti. Tarafından Niğdedeki Sb-W-Hg yatağından yapılmıştır.[/FONT]
[FONT=times new roman]Ülkedeki cevherleşmelerin çoğu skarn tipidir. Bunların başlıca minerali şeelittir. Niğde-Gümüşler ve Söğüt-Dudaştaki cevherleşmeler ise damarlar şeklinde olup, Hg ve Sb ile birlikte oluşmuştur. Başlıca volfram cevherleşmeleri Bilecik (Söğüt-Dudaş), Bursa (Uludağ-Kozbudaklar), Çanakkale (Yenice-Çakıroba-Hamdibey), Elazığ (Kebandere-Soğanlıköy-Nallıziyaret), Kırklareli (Demirköy), Ankara (Keskin-Çelebi), Niğde (Gümüşler), ve Yozgat (Akdağmadeni) yörelerindedir.[/FONT]
[FONT=times new roman]Türkiye volfram rezervleri Tablo 3de verilmiştir.[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Tablo 3. Türkiye Volfram Rezervleri (ton)[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Yeri[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Tenör % WO3[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Görünür[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Gör+Muh[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Muhtemel[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Mümkün[/FONT]
[B][FONT=times new roman]Toplam[/FONT]
[B][FONT=times new roman]WO3[/FONT]
[FONT=times new roman]Bursa-Uludağ[/FONT]
[FONT=times new roman]0.4[/FONT]
[FONT=times new roman]6 698 338[/FONT]
[FONT=times new roman]796 638[/FONT]
[FONT=times new roman]5 302 171[/FONT]
[FONT=times new roman]3 790 030[/FONT]
[FONT=times new roman]16 587 177[/FONT]
[FONT=times new roman]663 49[/FONT]
[FONT=times new roman]Bursa-Kozbudaklar[/FONT]
[FONT=times new roman]0.3[/FONT]
[FONT=times new roman]210 000[/FONT]
[FONT=times new roman]210 000[/FONT]
[FONT=times new roman]650[/FONT]
[FONT=times new roman]Elazığ-Keban-Soğanlıköy[/FONT]
[FONT=times new roman]0.02-1.12[/FONT]
[FONT=times new roman]230 000[/FONT]
[FONT=times new roman]255 000[/FONT]
[FONT=times new roman]510[/FONT]
[FONT=times new roman](Ort.0.2)[/FONT]
[FONT=times new roman]Elazığ-Keban-Keban D.[/FONT]
[FONT=times new roman]0.2[/FONT]
[FONT=times new roman]5 000[/FONT]
[FONT=times new roman]5 000[/FONT]
[FONT=times new roman]10[/FONT]
[FONT=times new roman]Niğde-Gümüşler[/FONT]
[FONT=times new roman]0.1[/FONT]
[FONT=times new roman]100 000[/FONT]
[FONT=times new roman]100 000[/FONT]
[FONT=times new roman]100[/FONT]
[FONT=times new roman]Ç. Kale-Yenice-Hamdibey[/FONT]
[FONT=times new roman]0.5[/FONT]
[FONT=times new roman]3 000[/FONT]
[FONT=times new roman]3 000[/FONT]
[FONT=times new roman]15[/FONT]
[FONT=times new roman]Bilecik-Söğüt-Dudaş[/FONT]
[FONT=times new roman]0.04[/FONT]
[FONT=times new roman]10 000[/FONT]
[FONT=times new roman]10 000[/FONT]
[FONT=times new roman]4[/FONT]
[I][FONT=times new roman]Kaynak: DPT, VII. Beş Yıllık Kalkınma Planı ÖİK. Raporu.[/FONT]
[FONT=times new roman]* Ortalama tenör rezerv kategorilerinin ağırlıklı ortalamasıdır.[/FONT]
[FONT=times new roman]Ülkemiz volfram rezervi 67,638 ton olup, dünya toplam rezervinin yaklaşık % 2sine karşılık gelir. Bunların içinde Bursa-Uludağ volfram yatağı ülkemizin en büyük yatağı olup, toplam rezervlerin % 98ini oluşturur. Etibankın 1997de kurduğu tesiste deneme çalışmalarına başlanmış ve 28.03.1989 tarihine kadar üretim faaliyetleri sürmüştür. Tesiste en son 1988 yılında kapalı ocaktan üretilen 89,829 ton tüvenan cevher zenginleştirilerek 352 ton II. kalite (% 40 WO3) şeelit konsantresi elde edilmiştir. Çeşitli hammadde ve teknolojik sorunlar ile öngörülen yatırımların yapılamaması ve dünya pazarlarındaki gelişmeler sonucu, işletme faaliyetleri rekabet edebilirliğini kaybettiği gerekçesiyle durdurulmuştur. Halen ülkemizde volfram madenciliği yapılmamaktadır. Bu nedenle de konsantre üretimi söz konusu değildir.[/FONT]
[FONT=times new roman]Volframın yurtiçinde en çok tüketilen alaşımı ferrotungstendir ve ithalat yolu ile karşılanmaktadır. Bu alaşım % 80 W içermektedir ve volframlı takım çelikleri üretiminde kullanılmaktadır. Yıllık 50 tonluk tüketimi vardır. Ayrıca tungsten karbür (WC) yılda yaklaşık 25 ton ithal edilen ve yurtiçinde kullanılan başka bir volfram bileşiğidir. Türkiye ayrıca, ABDden volfram toz metal ithal etmektedir. 2000 yılında 4 ton ithalat için 74,000 $, 2001 yılında ise 2 ton ithalat için 86,000 $ ödenmiştir. Eldeki sınırlı verilerle projeksiyon yapıldığında, ileriki yıllarda da volfram ithalatının süreceği söylenebilir. Ferrotungsten talebinin 50 ton/yılın biraz üstünde olması beklenmektedir. Yine tungsten karbür ihtiyacının da 25 ton/yılın üstünde olacağı tahmin edilmektedir.[/FONT]
[B][FONT=times new roman]SONUÇ VE ÖNERİLER[/FONT]
[FONT=times new roman]Türkiyede halen işletilen herhangi bir volfram yatağı bulunmadığı için, ihtiyacın ithalat yoluyla karşılanmaya devam edeceği görülmektedir. Buna karşın, ülkemizdeki en önemli yatak olan Uludağ volfram yatağı kısa vadede olmasa bile yeniden ele alınarak değerlendirilmelidir. Yapılacak fizibilite çalışmalarıyla daha rantabl işletme ve zenginleştirme yöntemleri bulmak mümkün olabilir. Çünkü volfram stratejik bir metal olup, ikamesi mümkün değildir. Ayrıca dünya pazarlarında Çinin egemenliğinin devam edeceği beklenmektedir. Bu nedenle, ülkenin kıt kaynaklarını yeni aramalara ayırarak tüketmek yerine bilinen zuhur ve kaynakları geliştirmek daha akılcı görünmektedir. Buna karşın, polimetal arama projeleri kapsamında bulunabilecek ümitli sahaların üzerine gidebilir. Son yıllarda, aramacı kuruluş olan MTA da projeleri bu şekilde yürütmektedir. [/FONT]
[/I][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B][/B]