Ayyıldız2 | 2008 TR Yapısı • 1-99 Orta Emek Destan • Oto Avsız • 10 Temmuz 21:00 HEMEN TIKLA!
Gama ışınları elektromanyetik (EM) tayfın en kısa dalgalı ve en enerjik bölgesidir ve x-ışınları ötesinde yer alır
Evrende tamamen rasgele yerlerde ve zamanlarda gama ışınları patlamaları olmaktadır. Kısa sürelerde müthiş bir enerji birikiminin açığa çıktığı bu patlamaların nedenleri hakkında önerilen modeller olsa da, tam olarak anlaşılmış değil. Gama ışını izleyen uydular yanında, Chandra-X gibi, x-ışınları inceleme amaçlı uydulardan alınan veriler de gama ışını patlamalarının anlaşılmasına ışık tutuyor.
Gama ışınları patlamaları (Gama Ray Bursts, GRB) ilk kez 1960larda tesadüfen keşfedildi. Yeryüzündeki atom bombası denemelerini, ortaya çıkan gama ışınları yoluyla uzaydan gözlemlemek üzere fırlatılan uydular, ters yönde baktıklarında uzayda gama ışınları patlamaları gördüler. Gama ışını patlamaları bir anda parlayan, saniyeler veya birkaç dakika içinde sönerek kaybolan yoğun gama ışıklarıdır.
1991de uzaya fırlatılan Compton Gama Işınları Gözlem Uydusu GRBlerin uzayda dağılımı ile ilgili önemli bilgiler verdi. GRBlerin sanıldığı gibi, Samanyolu gökadamızdan değil uzayın her yanından ve her uzaklıktan kaynaklandığı anlaşıldı. Birkaç milyar ışık yılı uzaklıkta bulunan gökadalardaki bazı patlamalarda o kadar büyük enerji açığa çıktı ki, birkaç saniyelik zirve şiddetlerindeki güç, evrenindeki tüm üretilen güce mertebe olarak yaklaşıyordu.
Compton uydusundan dokuz yıl boyunca ortalama günde bir GRB kaydedildi. Bunların dağılımı uzayın her yönünden ve yeknesaktı. Gama ışını patlamaları arkasından bir müddet daha x-ışını yayınımı gelmesi (afterglow), x-ışını gözlemlerinin de GRBlerin incelenmesinde yararlı olduğunu ortaya koydu..
İşte Chandra-X uydusu da GRB ardından gelen x-ışını patlamalarını inceleyerek GRBlerin incelenmesine ışık tutmakta. GRB civarındaki gazların incelenmesiyle buralarda hangi elementlerin bulunduğu anlaşılabiliyor. Örneğin GRB991216 diye bilinen kaynaktan uzağa doğru demir zengini gaz bulutlarının hızla gidiyor olması GRB modelleri arasında hipernova modelini destekler durumda.
Chandra-X uydusundan alınan yeni veriler GRB110328A diye anılan patlama hakkında bilgiler verdi. Bu patlama 3,8 milyar ışık yılı ötede bir gökadanın merkezinden gelmekteydi. Diğer GRBlere göre çok daha uzun ve parlaktı. Gökadaların merkezleri civarında genelde süper karadeliklerin bulunması, bu patlamanın bir yıldızın bu tür bir karadelik tarafından yutulmasından kaynaklandığı görüşüne ağırlık kazandırdı.
GRBlerin açıklanmasında kullanılan ve genel kabul gören bir modele göre, GRBler bir nötron yıldızının diğeri ile veya başka bir yıldızla çarpışması ile oluşuyor. Hipernova modeline göre ise çok büyük kütleli bir yıldız, ömrü sonunda çökerek bir karadelik veya nötron yıldızı oluştururken gama ışınları saçıyor. Her iki model de, kısa sürede müthiş bir enerjinin açığa çıkmasını öngörüyor.
