Alman Tiyatrosu

[zeyn0]

Ayyıldız2 | 2008 TR Yapısı • 1-99 Orta Emek Destan • Oto Avsız • 10 Temmuz 21:00 HEMEN TIKLA!

1500’den 1800’e ALMANYA

Rönesans Almanya’ya geç geldiGerçek tiyatronun gelişiyse daha geç olduOn sekizinci yüzyıla kadar iyi kumpanyalar yoktu1767’den önce doğru dürüst bir tiyatro da yoktuAlman oyun yazarlığının gelişmesi için Lessing(1729-1781),Goethe(1749-1832),Schiller(1759-1805) gibi yazarları beklemek gerektiAlmanya’nın tiyatroda böylesine geri kalmasının nedeni, bir ulus niteliği kazanamamış olmasında aranabilirKüçük dükalıklar,ufak ufak prenslikler,bağımsız kentler,1870’de Bismarc Almanya’yı birleştirmeden önce,bu memleketin Paris,Londra,ya da Madrid gibi bir başkenti,bir kültür merkezi yoktuAvusturya’nın başkenti Viyana düşman kenti sayılıyordu;üstelik oradaki sahnelerde de on sekizinci yüzyıl sonuna kadar daha çok operalar,şarkılı halk komedileri oynanmıştıGene de ayrı ayrı prensliklerde,ayrı ayrı kentlerde gelişen zengin,özellikleri belirmiş bir Alman kültürü vardı Leipzig, Hamburg, Mannheim, Frankfurt, Münih, Weimar, Berlin ayrı ayrı birer küçük kültür merkeziydiler

Almanya’nın bir ulus olarak birleşmesini geciktiren nedenlerin başında savaşlar geliyordu:İç savaşlar,dinsel savaşlar,yabancı orduların memleketi yakıp yıkmasıÇok kan dökülen Köy Savaşı 1525’te sona ermeden Reformation kavgaları başlamıştı,bu çekişmeler ta 1648’e,Otuz Yıl Savaşları’nın sonuna kadar sürdüDinsel savaşlar Almanya’da,İngiltere ile Fransa’dakilerden çok daha yıkıcı olduHapsburg,Fransız,İsveç orduları Almanya’yı yerle bir ettilerOtuz milyon Alman yirmi milyona indiAlmanya’nın kendini toparlayabilmesi için bu acı olayların üzerinden bir yüzyıl geçmesi gerekti

HANS SACHS’IN KISA SÜREN TİYATROSU

On altıncı yüzyıl başlarında bir tiyatro kıpırdanması olmuştu Ortaçağın dinsel oyunlarıyla ilgisi bulunmayan yerli bir komedi çeşidi yaratan Alman halkı buna Fastnachtsspiel (karnaval oyunları)adını vermişti İtişip kakışmadan, kaba sözlerden bol bol yararlanan bu kısa komediler halkı eğlendirmek amacını güdüyor,sık sık da baştakileri yerme yoluna gidiyordu En sevilen tip Narr denilen soytarıydı, eğlencesine düşkün,neşeli,biracı bir Alman tipiKarnaval oyunlarında çoğunca insanoğlunun kötü yanları ele alınır,sonunda da bir mahkeme kurulup yargıçlarla alay edilirdiBu farsları halka açık binalara, kasaba alanlarına kurulan kaba sahnelerde amatör oyuncular oynarlardı;seyircilerden para toplanmazdı Sonradan işi loncalar ele alınca birçok şehirlerde mastersingers denilen kumpanyalar ortaya çıktıKarnaval oyunları yazanların en ünlüsü Hans Sachs(1494-1576) adlı bir ayakkabı tamircisidir Sachs yaşamı boyunca birçok uzun komedi,trajedi yazmış,ama asıl başarısını seksen beşi bulan karnaval oyunlarıyla sağlamıştırÇoğunlukla konularını, kişilerini yerli tiyatronun gereklerine uydurdu,ama tarihten,Kutsal Kitap’tan klasiklerden de yararlandığı olurdu1550 yılında eski,boş bir kilisede ilk Alman tiyatrosunu kurup bir süre devamlı oyunlar oynadı

OKULLARDA

Okullardaki tiyatro çalışmaları hızlı bir gelişme göstermiyordu Katolik kilisesinin iki ünlü hümanizmacısı,Erasmus ile Melanchton Euripides’i Almanca’ya çevirdiler Ama onyedinci yüzyıla kadar Almanlar klasik kurallara uyarak, ya da klasik konuları ele alarak oyun yazmayı denemedilerAndreas Gryphius çıktığı yolculuklarda hem Fransız hem İtalyan oyunlarını görmüştü; Almanca oyunlar yazmaya giriştiTrajedilerinde ölçü kullanıyor, komedilerini düzyazıyla yazıyordu Yazdığı oyunların yalnız okullarda oynanmış olduğu anlaşılıyor Christian Weise basit,sağlam bir dille, düzyazı olarak çok değişik konularda oyunlar yazdıFarslarında ahlak kurallarına uydurulmuş bir Narr tipi yer alırdı

İNGİLİZ KOMEDİ OYUNCULARI

1650 yılından önce Almanya’daki profesyonel kumpanyalar hep yabancı topluluklardı –ilkin İngilizler,sonra Fransızlarla İtalyanlarİngiliz Komedi Oyuncuları Almanya’da önemli bir etki yarattılarsa da bu etki kalıcı olamadı 1585’te Earl of Leicester Hollanda seferine çıktığı zaman yanına oyuncular da almıştı,bunlar arasında ünlü Shakspeare soytarısı William Kempe de bulunuyordu Leicester’in oyuncuları önce Danimarka Sarayında beş yıl sonra da Dresden’de oyunlar verdiler
İngiliz Komedi oyuncularının repertuvarında Gammer Gurton’s Needle gibi komediler,jig’ler (danslı kısa oyun) interlude’lar, Kutsal Kitap’tan alınan oyunlar,Shakspeare ile Marlowe’dan kısaltılmış yapıtlar bulunurdu Önceleri oyunlar İngilizceydi,gülünç interlude’larda çatpa Almanca’da konuşulurduBu yüzden de oyunlarda daha çok harekete önem verilir,uzun konuşmalar,şiire ,felsefeye dayanan bölümler atılırdıBirkaç yıl sonra kumpanyalarda ,hem erkek,hem de kadın,yerli oyuncular yer almaya başlayınca, oyunların baştan sona Almanca oynanması sağlanmış oldu

Corneille ile Racine’in Alman oyun yazarlığı üzerinde az bir etkisi oldu,buna karşılık Moliér’in hiç etkisi olmadı1700 yılından sonra commedia dell’arte oyunları büyük bir ilgi gördüyse de 1767’ye Lessing’in Minna von Barnhhelm’ine kadar Alman oyun yazarları toplumsal komediye yanaşmadılar

FREDERİKA CAROLİNA NEUBER

Otuz Yıl Savaşları’nın sonuna kadar Almanya’da yerli kumpanyalar yoktu denilebilirKüçük oyuncu topluluklarıysa kent yöneticilerince hoş karşılanmaz,serserilerle,hırsızlarla bir tutulur,bir yere bağlanmalarına izin verilmezdi Oynadıkları çoğunlukla kaba farslarla Haupt-und Staaksaktionen diye anılan yerli oyunlardı Bu alanda ilk önemli adım Johann Velten adlı bir üniversite mezununun gezici kumpanyalardan birine girmesiyle atılmıştır 1669’da Velten,Corneille’in Polyeucte’ünden yapılmış kötü bir uyarlamada rol aldı; daha sonra da Moliére’in komedilerini,Hamlet’i oynadı Ama halk Hanswurst ile Harlequin’i seyretmek istiyordu

Alman sahnesinin önem kazanması Frederika Carolina Neuber adlı bir kadının öncülüğüyle başladı Bir avukatın kızı olan Frederika, 1717’de evlenmek için evden kaçmış,sonra da kocasıyla beraber bir tiyatro kumpanyasına girmişti 1727’de kendi kumpanyasını kurarak Leipzig Pazarı’nda oyunlar verdiLeipzig Üniversitesi’nin estetik profesörü olan Johann Christoph Gottsched Frederika’nın kumpanyasına on yıl kadar yardım ettiGottsched, karısıyla,daha başka arkadaşlarıyla birlikte Frau Neuber’e klasik Fransız trajedilerini çevirdi,uyarladı Neuber, Alman tiyatrosunun gerçek bir öncüsüydü 1739’da Gottsched ile Neuber’in araları açıldı 1742’de Neuber, genç bir öğrencinin, Lessing’in ilk komedisi Der Junge Gelehrte’i(Genç Bilgin) oynadı Frederika’nın pahalı sahne düzenlerine,gösterişe düşkünlüğü,sonunda kumpanyanın dağılmasına yol açtıÇoğu oyuncular gibi o da yoksulluk içinde öldü

Frederika Caroline Neuber oyuncularını dikkatle seçer, titizlikle prova yaptırırdı Onun kumpanyasından yetişen oyuncular Almanya’da bir oyunculuk geleneği kurulmasını sağladılar Johann Friedrich Schoenemann,Neuber Kumpanyası’ndan ayrıldıktan sonra Almanya’nın ikinci büyük tiyatro adamı oldu İki büyük oyuncu Konrad Ackermenn ile Konrad Ekhof onun kumpanyasındaydılar

HAMBURG’DA TİYATRO

Hamburg bağımsız bir kentti, geniş,zengin bir kent On altıncı,on yedinci yüzyıllarda Fransız Sarayı’nı taklit etme isteğiyle operalar yaptıran kimi Alman dükalıkları,prenslikleri gibi,Hamburg’da 1678 yılında bir opera yaptırmıştıKonrad Ackermenn Hamburg’a geldikten bir zaman sonra,1765’de kentin yöneticilerini kandırarak bu opera yapısının kusursuz bir tiyatro biçimine sokulmasını sağladıBöylece Almanya yalnızca iyi oyunları oynayan bir tiyatro kumpanyasına kavuşmuş oldu Hamburg Tiyatrosu kurulduktan sonra Viyana’daki tiyatroda da iyi yapıtlara yer verilmeye başlandı1771’de Gotha’da açılan ilk saray tiyatrosu ile 1778’de Mannheim’de açılan Ulusal Tiyatro da Hamburg’da kazanılan başarıların etkisiyle yaptırılmış tiyatrolardır

1767’de Ekhof,Ackermann,Sophie Schroeder “Hamburg Ulusal Tiyatrosué nu kurdular İki yıl bile geçmeden başarısızlığa uğrayarak kumpanyayı dağıttıkları görüldü,ama birkaç yıl sonra yeniden kurdukları kumpanya çok büyük bir başarı kazandı Bu ünlü oyuncuların Hamburg’da ilk oynadıkları yapıtlar arasında Lessing’in Minna von Barnheim’i,Moliére’in , Voltaire,Goldoni’nin oyunları vardı 1771’de kumpanya yeniden canlandırılınca bunlara Goethe,Holberg,Calderon,Schiller,Shakspeare gibi yazarların oyunları da eklendi

LESSİNG

Lessing, ilk profesyonel dramaturgdur İkinci bir görevi de haftada iki kere oyunlar,oyuncular,oynanış üzerine düşüncelerini yazıp bir keç sayfalık bir kitapçık halinde yayımlamaktı Tiyatro bu işi yaparken yan tutmamasını,bir dergiye yazar gibi yazmasını istemiştiAma Lessing üç ay sonra oynanışı eleştirmeyip yalnızca oyunlar üzerinde durmak gereğini duydu
Lessing’in yazdığı 104 eleştiri yazısı sonradan Die Hamburgische Dramaturgie adlı kitapta toplanmıştır Bu yazılar günümüzde de okunacak değerdedir
Gençlik yapıtı Der Junge Gelehrte’den başka en az dört oyun yazmıştırMiss Sara Sampson orta tabaka yaşamını ele alan duygulu bir trajedidir Bu oyunda Alman sahnesine ilk olarak doğal dil çıkarılmış,düzyazı kullanılmıştıLessing, Minna von Barnheim adlı komedisinden sonra,gene düzyazıya dönerek Emilia Galotti’yi yazdıBu oyunda soyluların ahlak anlayışını yerer Ölçülü olarak yazdığı Nathan der Weise adlı oyununda ise dinsel hoşgörüyü savunmuştur

SCHROEDER

khof’u,Lessing’i olan “Hamburg Ulusal Tiyatrosu” ilk açıldığında başarısızlığa uğramaktan kurtulamamıştıHalk iyioyunlarla düzenlenmiş bir repertuvara hazırlıklı değildi,duygulu komediler,cici baleler seyretmek istiyorduBaşarısızlık kumpanya içinde bir takım anlaşmazlıklar yarattıSonradan Almanya’nın en büyük oyuncusu olan genç Friedrich Ludwig Schroeder çevirdiği dolaplarla Ekhof’un kumpanyadan ayrılmasına yol açtı,ama kısa bir süre sonra kendisi de çekilmek zorunda kaldıİki yıl kadar sonra ise, Schroeder dağılmış olan kumpanyayı yeniden canlandırmak isteğiyle iş başına geldi; oyunculuktaki ustalığı kadar, yöneticilikteki ustalığının da yardımıyla gerçek bir başarıya erdiBir yandan duygulu komediler,müzikli,danslı oyunlar oynuyor,bir yandan da Shakspeare,Lessing,Goethe,Schiller gibi yazarların en güzel yapıtlarını sahneye koyuyordu
Günün duygululuğa düşkün seyircilerine değil Shakspeare’i,Goethe ile Schiller’i seyrettirmek bile çok güç bir işti Goethe’nin Goetz von Berlichingen adlı oyunu hem Sturm und Drang( Fırtına ve Bunalım) diye anılan edebiyat hareketinin başlamasına yol açmış,hem de Shakspeare ile Alman seyircisi arasında bir köprü olmuştuSturm und Drang hareketi içinde yazılan oyunların hepsi Shakspeare’in kural dinlemez davranışına uyuyordu; ama bu oyunlarda düzyazı kullanılmaktaydı Schroeder Sturm und Drang yazarlarının oyunlarını oynayan tek yönetmen değildi; buna karşılık Shakspeare’i Alman sahnesinde başarıya ulaştıran ilk tiyatro adamı olmak onuru yalnızca onundur

GOETHE

Johann Wolfgang von Goethe Almanya’nın en büyük şairiydiOyun yazarlığı,tiyatro yönetmenliği alanlarında sağladığı başarılar şairliğinin, felsefe,doğa bilimleri üzerine geniş bilgisinin izlerini taşırAyrıca,ressamlığı da vardı Daha yirmi dört yaşındayken yazdığı Goetz von Berlichingen adlı oyunuyla Sturm und Drang hareketinin öncüsü olmuştuErtesi yıl ünlü romanı Genç Werther’in Acıları’nı yazdıWilhelm Meister adlı yapıtıysa Alman romancılığını otuz yıl etkisi altında tuttu
Elli yıldan sazla bir süre Goethe,Weimar Dükü’nün devlet işlerini yürütmesine yardım etmiş; ayrıca yirmi altı yıl dükalığın tiyatrosunu yönetmiştiÖnceleri Sarayın içindeki küçük bir tiyatroda amatörlerin oynadığı oyunları düzenlemekteydiKısa bir zaman sonra hükümette önemli görevler aldı;işlerinin çokluğu yüzünden sanat çalışmalarından uzak kalmaya başladıWeimar’a 1775’te gitmişti;1786,1787 yıllarını İtalya’da geçirdi1791’de Weimar Dükü’nün yeni yaptırılan tiyatrosuna yönetmen oldu
Goethe Sturm und Drang çağında Shakspeare’in etkisindeydiKlasik tiyatro kurallarına uymak gereğini duymuyorduBaşkaldırmak kaçınılmaz bir şeydiKahramanlıkla trajedi yaşamda birbirinin ayrılmaz parçalarıydıİnsan,birey değerlendiriliyorduİtalya yolculuğu,Goethe’in düşüncelerinde de,oyun yazarlığında da önemli değişiklikler yarattıKlasik anlayışa yakınlaştığı görüldüİtalya’dayken bitirdiği Egmont gene düzyazıydı,eski yapıtlarındaki duygusallıktan büsbütün uzaklaşmış değildiSonra Goethe düzyazıyı bıraktı,Iphigenia’yı ölçülü olarak yazdıOyunlarının en ünlüsü Faust’u ise Sturm und Drang çağının ilk günlerinde yazmaya başlamıştı,ancak 1832’de ölümünden üç ay önce bitirebildiBöylece oyun iki ayrı sanat anlayışının ortak ürünü haline geldi

Weimar Dükü,sarayındaki tiyatronun bir yangın sonunda kullanılamayacak kadar zarar görmesi üzerine,yeni bir tiyatro yaptırmış,bir de kumpanya kurmuştuOyunların bir türlü başarılı olamadığını görünce, Goethe’den tiyatronun balına geçmesini istediBu göreve büyük bir coşkunlukla başlayan Goethe klasikleri,çağdaş oyunları Almanca’ya çevirdi,çevirtti,dekorlar çizdi,oyunculara tiyatro dersi verdi,dans etmeyi,eskrim yapmayı öğrenmelerini sağladı,pek çok oyun sahneye koydu
Schroeder’in oyun anlayışı karşısında Goethe’in savunduğu kuramlar hayli eski kalıyorduama ününün büyüklüğü Alman sahnesini uzun zaman etkisi altında tutmasını sağladıBu iki büyük tiyatro adamı arasındaki görüş ayrılığının yarattığı çekişme,kendileri sahne yaşamından çekildikten sonra da uzun zaman sürdüyse de,sonunda Schroeder anlayışının tam bir üstünlük sağladığı görüldü
Bir tiyatro yönetmeni olduğu halde Goethe’nin yazdığı oyunlar sahneye yatkın değildiYapıtlarını sahneye kafaya tutar gibi yazmış olduğunu kendisi de söylemiştir

SCHİLLER

Schiller 1784’te Kabale und Liebe ile soyluların ahlak anlayışına saldırdı; 1787’de Don Carlos’la hoşgörüyü savundu1798’de Goethe onu Weimar’a getirdi;1805’de veremden ölünceye kadar Schiller orada kalarak yeni oyunlar yazdıWallenstein,Maria Stuart,Die Jungfrau von Orleans,Die Braut von Messina,Wilhelm Tell

Schiller de Goethe gibi, ülküsel güzelliğe ulaşmak amacındaydıOyunları Sturm und Drang’ın canlılığını,gücünü taşıyor,bireyi değerlendirme eğilimi toplumsallığa doğru gelişiyorduOyun yazarlığı alanında Schiller’in Goethe’ye üstün olduğu bir gerçektirBu iki Alman yazarın elli yıl sonra Fransız sahnesinde ortaya çıkacak romantik anlayışı önceden yaşadıkları söylenebilir
​

 

[HorribleMan]

Teşekkürler.

 

[InFaZcI KuRT]

Teşekkürler.