HERAKLES Otomatik Avlı kalıcı sunucu. 19 Haziran'da açılıyor. Atius & Wizard güvencesiyle hemen kayıt ol, ön kayıt ödülleri aktif. HEMEN TIKLA!
Azərbaycan Xalq Cьmhuriyyətinin Banisi, İdeoloqu,Milli Şurasının sədri
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının və təkcə tьrk ellərində deyil, bьtьn islam aləmində ilk respublika ьsul-idarəsi olan Azərbaybaycan Demokratik Respublikasının təməl daşını quran, sonralar цmьr yolu, həyatı zəngin və keşməkeşli hadisələrlə dolu bir dastana зevrilən, xalqımızın цlьmsьz lideri Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə 1884-cь il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olmuşdur. Atası din xadimi olsa da, həyata aзıq gцzlə baxmış, məktəb yaşına зatmış oğlunu şəriət dərslərini yox, dьnyəvi elmləri цyrənməyə yцnəltmişdir. Onun, oğlunu məşhur pedaqoq S.M.Qənizadənın (1846-1942) mьdir olduğu ikinci "Rus-mьsəlman" məktəbinə qoyması gələcək mьtəfəkkirin taleyində bцyьk rol oynamışdır. Buranı bitirdikdən sonra M.Ə.Rəsulzadə цz təhsilini Bakı texniki məktəbində, rus dilində davam etdirmişdir. Onun inqilabi fəaliyyətinin ilk illəri də məhz bu dцvrə təsadьf edir. 1902-ci ildə on yeddi yaşında olan M.Ə.Rəsulzadə "Mьsəlman gənclik təşkilatını yaratmışdır ("Azərbaycan tьrk kultur dərgisi", Ankara No269, 1989-cu il, səh.49). Bu XX əsrdə Azərbaycanda rus mьstəmləkə ьsul-idarəsinə qarşı gizli mьbarizə aparan ilk siyasi təşkilat idi.
Bir az sonra "Mьsəlman demokratik "Mьsavat" cəmiyyəti" adı ilə gizli fəaliyyət gцstərən bu təşkilatın bir qolu da İranda qurulmuş və burada başlanmış məşrutə inqilabına istiqamət verici rəhbər qьvvəyə зevrilmişdir. M.Ə.Rəsulzadə ədəbi yaradıcılığa da bu illərdə başlamış, "Mьxəmməs" adlı ilk "Şərqi Rus" qəzetində (1903-cь il No20) зap olunmuşdur. 1904-cь ilin axırlarında "Mьsəlman demokratik "Mьsavat" cəmiyyəti"nin əsasında RSDFP-nin Bakı komitəsinin nəzdində "Mьsəlman sosial-demokrat "Hьmmət" təşkilatı" yaradılmışdır. Bu təşkilatın baniləri Mir Həsən Mцvsьmov (1882-1907), Məmməd Həsən Hacınski (1875-1931) və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşlar. ("Бакински рабочи" qəzeti, No60, 18 mart, 1923-cь il). M.Əzizbəyov, N.Nərimanov, S.M.Əfəndiyev və başqa gцrkəmli inqilabзılar da 1905-ci ildən bu təşkilatın ьzvь idilər. Təşkilatın "Hьmmət" adlı qəzeti də nəşr edilmiş, (1904-1905-ci illər, cami 6 nцmrə
, qəzetin əsas naşirlərindən biri də M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur. Lakin hələlik onun bir nцmrəsi də tapılmamışdır.
Bundan sonra qəzet цz nəşrini dayandırır, 1906-cı ilin dekabrından "Təkamьl" adı ilə зıxır. Həmin illərdə Bakı neft mədənlərində və Azərbaycanın qəzalarına ana dilində inqilabi qəzet və intibahnamələrin gцndərilməsi bilavasitə M.Ə.Rəsulzadənin adı ilə bağlıdır. 1907-ci il sentyabrın 29-da inqilabзı fəhlə Xanlar Səfərəliyevin Bibi-Heybətdə dəfn gьnь, onun qəbri ьstьndə keзirilən bцyьk yığıncaqda P.Caparidze, S.M.Əfəndiyev, İ.V.Stalin ilə birlikdə M.Ə.Rəsulzadə də alovlu nitq sцyləmişdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, M.Ə.Rəsulzadə əsrimizin əvvəllərindən başlayaraq 1907-ci ilin axırlarına qədər Bakıda inqilabi fəaliyyət gцstərən İ.Stalinlə зox səmimi və yaxın dost olmuşdur. Hələ 1905-ci ildə Balaxanı neft mədənlərində varlılar Stalini, fəhlələri tətilə dəvət etdiyi ьзьn, neft quyusuna atmaq istəmişlər. Цzьnь hadisə yerinə зatdıran M.Ə.Rəsulzadə Stalini цlьmdən xilas etmişdir. O, Stalinin Bayıl həbsxanasından gizli surətdə qaзırılmasının da təşkilatзısı olmuşdur. 1954-cь ildə, İstanbulda зıxan "Dьnya" qəzeti M.Ə.Rəsulzadənin "Stalin ilə inqilab" adlı sil-silə xatirə-məqaləsini зap etdirmişdir. O, həmin yazıda da bu barədə sцhbət aзır. ("Dьnya" qəzeti, 23 may 1954-cь il). M.Ə.Rəsulzadənin həmin dцvrdə Əlibəy Hьseynzadənin (1864-1941) redaktor olduğu "Fyuzat", həmзinin Əhmədbəy Ağayevin (1869-1939) redaktorluğu ilə зıxan "İrşad" və "Tərəqqi" qəzetlərində mьxtəlif mцvzularda məqalələri və şerləri зap olunmuşdur. Mьəyyən mьddət o "İrşad" qəzetinin mьvəqqəti redaktoru da olmuşdur. 1907-ci ildə зapdan зıxmış gələcəyin bцyьk bəstəkarı Ьzeyir Hacıbəyovun (1885-1948) "Tьrk-rus və rus-tьrk lьğəti" kitabının naşiri M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur. Yenə də həmin ildə o, A.Blyumun "Fəhlə sinfinə hansı azadlıq lazımdır (Xalq nьmayəndəliyi haqqında)" kitabını Azərbaycan dilinə təcьmə edib və "Təkamьl" qəzeti redaksiyası adından Orucov qardaşlarının mətbəəsində зap etdirmişdir. Həmin dцvrlərdə bolşeviklərin Rusiya imperiyasının sərhədlərini saxlamaqla və yalnız sinfi ziddiyyətləri aradan qaldırmaq uğrunda mьbarizə apardıqlarını hiss eləyən M.Ə.Rəsulzadə RSDFP-nin sıralarından uzaqlaşdı. O, rus mьstəmləkə ьsul-idarəsinə qarşı Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının təməl daşını qurmağa başladı . 1908-ci il dekabrın 5-də Məmhəməd Əminin "Qaranlıqda işıqlar" pyesi tamaşaya qoyuldu. Pyesin ana xəttini milli oyanış və istiqlal hərəkatının təbliği təşkil edirdi. O, цzьnьn bu əsəri ilə "Azərbaycana muxtariyyət" şьarı fikrini yaymağa başlamış və rus зarizm ьsul-idarəsi istibdadını yıxmağa зağırırdı. Onun bu pyesi Azərbaycanda milli-istiqlal hərəkatı ilə tam bağlı olan ilk dram əsəridir. Bu əsərdən başqa M.Ə.Rəsulzadənin həmin ildə yazdığı "Nagəhan bəla" adlı pyesi də vardır. 1908-ci ilin axırında M.Ə.Rəsulzadə зar ьsul-idarəsi tərəfindən onun həbs olunması təhlьkəsi ilə əlaqədar olaraq Bakını tərk edərək İrana yola dьşьr. O, İranda şahlıq ьsul-idarəsinə qarşı başlanmış məşrutə inqilabının əsas rəhbərlərindən biri olur. M.Ə.Rəsulzadə Təbrizdə xalqımızın milli qəhrəmanı Səttarxanla və onun silahdaşları ilə gцrьşьr. Cənubi Azərbaycanın şəhər və kəndlərini gəzir, цz doğma xalqının acınacaqlı vəziyyətini yaxından mьşahidə edir. Bu mьşahidələr sonralar M.Ə.Rəsulzadənin ədəbi yaradıcılığında təsirsiz qalmır. Məmməd Əmin Rəsulzadə Avropa təhsili gцrmьş bir qrup İran ziyalısı (Seyid Həsən Tağızadə, Hьseynqulu xan Nəvvab, Sьləyman Mirzə, Seyid Məhəmməd Rza və b.) ilə birlikdə 1910-cu ilin sentyabr ayında İran demokrat partiyasının əsasını qoyur. O, bu pariyanın əsas orqanı olan "İrane Nou" və "İrane Ahat" qəzetlərinin baş redaktoru olur. Həmin qəzetlərdə M.Ə.Rəsulzadənin зoxlu məqalələri, şer və publisist yazıları зap olunmuşdur. O, цz qələmi ilə İranda Avropa tipli jurnalist sənətinin əsasını qoymuşdur. Sonralar Seyid Həsən Tağızadə (1878-1969), M.Ə.Rəsulzadənin xatirəsinə həsr etdiyi nekroloqda yazacaq: "Modern Avropa qəzet formasını ilk dəfə İrana gətirən M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur" ("Sьhən" jurnalı, Tehran, 1955-ci il, No4). İranda həmin il mьrtəce "Etidaliyyun" ("Mцtədillər") pariyası təşkil edildi. Bununla əlaqədar M.Ə.Rəsulzadə Tehranda 1910-cu ildə fars dilində "Tənqidi-firqeyi-etidaliyyun" adlı kitabını зap etdirmişdir. 1911-ci ildə isə Ərdəbildə mьəllifin farsca "Səadəti-bəşər" adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Зar hцkuməti İrandakı inqilabi hərəkatdan qorxuya dьşərək onun əsas rəhbərlərindən biri olan M.Ə.Rəsulzadəni цlkədən xaric olunması haqqında şahlıq ьsuli-idarəsindən tələb eləyir. M.Ə.Rəsulzadə təqiblərdən yaxa qurtarmaq ьзьn İstambula mьraciət edir. O, Tьrkiyənin paytaxtında həmyerliləri Əlibəy Hьseynzadə və Əhmədbəy Ağayevlə gцrьşmьş, Yusifbəy Ağзura oğlu (1876-1935), Ziya Gцk Alp (1876-1924) və başqa gцrkəmli alimlərlə yaxınlıq etmişdir. M.Ə.Rəsulzadə "Gənc tьrklər" təşkilatına rəğbət bəsləmiş, "Tьrk ocağı" cəmiyyətində зalışmış və onun əsas orqanı olan, 1911-ci ilin noyabr ayından nəşrə başlayan "Tьrk yurdu" jurnalının fəal yazanlarından biri olmuşdur. Onun bu jurnalın səhifələrində bir neзə məqaləsi зap olunmuşdur. Bunlardan "İran tьrkləri" (1911-ci il, No4) məqaləsi xьsusilə maraq doğurur. Həmin məqalədə mьəllif tьrk oxucularına Cənubi Azərbaycanın ьmumi coğrafiyası və əhalisi haqqında ətraflı məlumat verir və yazır: "Azərbaycanın Qafqaziyada vaqe Rusiya tabeliyində olan bir qismi də İrəvan, Gəncə və Bakı vilayətləri təşkil ediyor" (səh. 108).
O vaxt Tьrkiyədə зap olunmuş kitablarda və mətbuatda, həmзinin məşhur tьrk ensiklopedisti Şəmsəddin Saminin "Qamusi-aləm"inin birinci cildində (İstambul, 1889-cu il, səh.67) "Azərbaycan" məfhumu altında ancaq Araz зayından cənubda yerləşən ərazi nəzərdə tutulurdu. M.Ə.Rəsulzadə, xeyli sonra, 1918- ci il oktyabrın 13-də Bakıda зap olunan "Azərbaycan" qəzetində də bu məsələyə toxunur: "İslam mərkəzi İstambulda Qafqaziya, xьsusən Azərbaycan haqqında məlumatlar зox azdır". İstambulda olarkən M.Ə.Rəsulzadə gцrkəmli islam mьtəfəkkiri Şeyx Cəmaləddin Əfqaninin (1836-1897) "Vəhdəti cinsiyə fəlsəfəsi"ni ("Milli birlik fəlsəfəsi"ni) farscadan tьrkcəyə tərcьmə edir, цz doğma xalqının məişətindən alınmış "Acı bir həyat" əsərini yazır (bu əsər 1912-ci ildə Bakıda nəşr edilir). 1913-cь ildə Romanovlar sьlaləsinin 300 illiyi ilə əlaqədar əfv-ьmumidən sonra M.Ə.Rəsulzadə vətənə qayıdır. O, hələ İstambuldan onun gцstərişi ilə 1911-ci ilin oktyabrında keзmiş hьmmətзilər Tağı Nağıyev, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Abbasqulu Kazımzadə tərəfindən əsası qoyulan "Mьsəlman demokratik "Mьsavat" partiyası"na daxil olmuş və tezliklə onun rəhbərinə зevrilmişdir (Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. "Mьsavat" partiyasının quruluşu , "Azərbaycan", Ankara, No15(167), 1966-cı il, səh. 12-18). Bu illərdə M.Ə.Rəsulzadə ədəbi-publisistik fəaliyyətini də davam etdirir. "Yeni lisanзılar və tьrkзьlər" məqaləsini, Təbriz həyatından bəhs edən "Bir xan" adlı kiзik hekayəsini, "Dil-ictimai bir əməldir" yazısını "Şəlalə" jurnalında зap etdirir. Sonuncu məqalədə o, Azərbaycan dilini gцz bəbəyi kimi qorumağı xalqının qarşısında ən mьhьm problem kimi qaldırır.
Bundan başqa, o proletar ədibi M.Qorkinin "Ana" əsərindən bir parзanı Azərbaycan dilinə зevirib зap etdirir. Bu tərзьmənin o illərdə Azərbaycan ədəbiyyatına mьəyyən təsirini də inkar etmək olmaz. 1914-cь il sentyabrın 16-da şair, yazıзı və jurnalist Əlabbas Mьznibin (1882-1938) redaktorluğu ilə ayda iki dəfə nəşr edilən ədəbi-ictimai, iqtisadi, tarixi və siyasi jurnal olan "Diriliyin" birinci nцmrəsi зapdan зıxdı. M.Ə.Rəsulzadənin "Dirilik nədir?" adlı baş məqaləsi jurnalın ideya istiqamətini mьəyyənləşdirirdi və xalqımızı milli oyanışa зağırırdı. O, bu jurnalın səhifəlrində зap etdirdiyi "Milli dirilik" başlığı altındakı baş məqalələrdə "Azərbaycan qayəsi"ni yayırdı. Mirzə Davud Hьseynov 1927-ci ildə Tiflisdə, rus dilində зap olunmuş "Mьsavat" partiyası keзmişdə və bu gьn" adlı kitabında yazır ki, guya 1917-ci ilə qədər "Rəsulzadə ьзьn Qafqazın tərkibində Azərbaycanın mцvcud olması ideyası yox idi. Azərbaycan adı altında o vaxt ancaq İran Azərbaycanı başa dьşьlьrdь. Əlbəttə, bu yanlış fikirdir. Yuxarıda gцstərdiyimiz kimi, M.Ə.Rəsulzadə hələ 1911-ci ildə İstambulda "Tьrk yurdu" jurnalında зap etdirdiyi "İran tьrkləri" məqaləsində Azərbaycanın Qafqazın tərkibində olmasını qeyd etmişdir. Bunu da gцstərmək lazmıdır ki, hələ M.Ə.Rəsulzadədən qabaq maarifзi ziyalılarımızda azərbaycanlılıq qayəsi rişə halında olsa da, var idi. Ancaq bunu tam şəkildə siyasət meydanına M.Ə.Rəsulzadə gətirdi. M.Ə.Rəsulzadə 1915-ci ilin avqustundan "Aзıq sцz" qəzetini nəşr edir ki, bu da əslində gizlin fəaliyyət gцstərən "Mьsavat" partiyasının orqanı idi.
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının və təkcə tьrk ellərində deyil, bьtьn islam aləmində ilk respublika ьsul-idarəsi olan Azərbaybaycan Demokratik Respublikasının təməl daşını quran, sonralar цmьr yolu, həyatı zəngin və keşməkeşli hadisələrlə dolu bir dastana зevrilən, xalqımızın цlьmsьz lideri Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə 1884-cь il yanvarın 31-də Bakının Novxanı kəndində anadan olmuşdur. Atası din xadimi olsa da, həyata aзıq gцzlə baxmış, məktəb yaşına зatmış oğlunu şəriət dərslərini yox, dьnyəvi elmləri цyrənməyə yцnəltmişdir. Onun, oğlunu məşhur pedaqoq S.M.Qənizadənın (1846-1942) mьdir olduğu ikinci "Rus-mьsəlman" məktəbinə qoyması gələcək mьtəfəkkirin taleyində bцyьk rol oynamışdır. Buranı bitirdikdən sonra M.Ə.Rəsulzadə цz təhsilini Bakı texniki məktəbində, rus dilində davam etdirmişdir. Onun inqilabi fəaliyyətinin ilk illəri də məhz bu dцvrə təsadьf edir. 1902-ci ildə on yeddi yaşında olan M.Ə.Rəsulzadə "Mьsəlman gənclik təşkilatını yaratmışdır ("Azərbaycan tьrk kultur dərgisi", Ankara No269, 1989-cu il, səh.49). Bu XX əsrdə Azərbaycanda rus mьstəmləkə ьsul-idarəsinə qarşı gizli mьbarizə aparan ilk siyasi təşkilat idi.
Bir az sonra "Mьsəlman demokratik "Mьsavat" cəmiyyəti" adı ilə gizli fəaliyyət gцstərən bu təşkilatın bir qolu da İranda qurulmuş və burada başlanmış məşrutə inqilabına istiqamət verici rəhbər qьvvəyə зevrilmişdir. M.Ə.Rəsulzadə ədəbi yaradıcılığa da bu illərdə başlamış, "Mьxəmməs" adlı ilk "Şərqi Rus" qəzetində (1903-cь il No20) зap olunmuşdur. 1904-cь ilin axırlarında "Mьsəlman demokratik "Mьsavat" cəmiyyəti"nin əsasında RSDFP-nin Bakı komitəsinin nəzdində "Mьsəlman sosial-demokrat "Hьmmət" təşkilatı" yaradılmışdır. Bu təşkilatın baniləri Mir Həsən Mцvsьmov (1882-1907), Məmməd Həsən Hacınski (1875-1931) və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşlar. ("Бакински рабочи" qəzeti, No60, 18 mart, 1923-cь il). M.Əzizbəyov, N.Nərimanov, S.M.Əfəndiyev və başqa gцrkəmli inqilabзılar da 1905-ci ildən bu təşkilatın ьzvь idilər. Təşkilatın "Hьmmət" adlı qəzeti də nəşr edilmiş, (1904-1905-ci illər, cami 6 nцmrə
, qəzetin əsas naşirlərindən biri də M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur. Lakin hələlik onun bir nцmrəsi də tapılmamışdır. Bundan sonra qəzet цz nəşrini dayandırır, 1906-cı ilin dekabrından "Təkamьl" adı ilə зıxır. Həmin illərdə Bakı neft mədənlərində və Azərbaycanın qəzalarına ana dilində inqilabi qəzet və intibahnamələrin gцndərilməsi bilavasitə M.Ə.Rəsulzadənin adı ilə bağlıdır. 1907-ci il sentyabrın 29-da inqilabзı fəhlə Xanlar Səfərəliyevin Bibi-Heybətdə dəfn gьnь, onun qəbri ьstьndə keзirilən bцyьk yığıncaqda P.Caparidze, S.M.Əfəndiyev, İ.V.Stalin ilə birlikdə M.Ə.Rəsulzadə də alovlu nitq sцyləmişdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, M.Ə.Rəsulzadə əsrimizin əvvəllərindən başlayaraq 1907-ci ilin axırlarına qədər Bakıda inqilabi fəaliyyət gцstərən İ.Stalinlə зox səmimi və yaxın dost olmuşdur. Hələ 1905-ci ildə Balaxanı neft mədənlərində varlılar Stalini, fəhlələri tətilə dəvət etdiyi ьзьn, neft quyusuna atmaq istəmişlər. Цzьnь hadisə yerinə зatdıran M.Ə.Rəsulzadə Stalini цlьmdən xilas etmişdir. O, Stalinin Bayıl həbsxanasından gizli surətdə qaзırılmasının da təşkilatзısı olmuşdur. 1954-cь ildə, İstanbulda зıxan "Dьnya" qəzeti M.Ə.Rəsulzadənin "Stalin ilə inqilab" adlı sil-silə xatirə-məqaləsini зap etdirmişdir. O, həmin yazıda da bu barədə sцhbət aзır. ("Dьnya" qəzeti, 23 may 1954-cь il). M.Ə.Rəsulzadənin həmin dцvrdə Əlibəy Hьseynzadənin (1864-1941) redaktor olduğu "Fyuzat", həmзinin Əhmədbəy Ağayevin (1869-1939) redaktorluğu ilə зıxan "İrşad" və "Tərəqqi" qəzetlərində mьxtəlif mцvzularda məqalələri və şerləri зap olunmuşdur. Mьəyyən mьddət o "İrşad" qəzetinin mьvəqqəti redaktoru da olmuşdur. 1907-ci ildə зapdan зıxmış gələcəyin bцyьk bəstəkarı Ьzeyir Hacıbəyovun (1885-1948) "Tьrk-rus və rus-tьrk lьğəti" kitabının naşiri M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur. Yenə də həmin ildə o, A.Blyumun "Fəhlə sinfinə hansı azadlıq lazımdır (Xalq nьmayəndəliyi haqqında)" kitabını Azərbaycan dilinə təcьmə edib və "Təkamьl" qəzeti redaksiyası adından Orucov qardaşlarının mətbəəsində зap etdirmişdir. Həmin dцvrlərdə bolşeviklərin Rusiya imperiyasının sərhədlərini saxlamaqla və yalnız sinfi ziddiyyətləri aradan qaldırmaq uğrunda mьbarizə apardıqlarını hiss eləyən M.Ə.Rəsulzadə RSDFP-nin sıralarından uzaqlaşdı. O, rus mьstəmləkə ьsul-idarəsinə qarşı Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının təməl daşını qurmağa başladı . 1908-ci il dekabrın 5-də Məmhəməd Əminin "Qaranlıqda işıqlar" pyesi tamaşaya qoyuldu. Pyesin ana xəttini milli oyanış və istiqlal hərəkatının təbliği təşkil edirdi. O, цzьnьn bu əsəri ilə "Azərbaycana muxtariyyət" şьarı fikrini yaymağa başlamış və rus зarizm ьsul-idarəsi istibdadını yıxmağa зağırırdı. Onun bu pyesi Azərbaycanda milli-istiqlal hərəkatı ilə tam bağlı olan ilk dram əsəridir. Bu əsərdən başqa M.Ə.Rəsulzadənin həmin ildə yazdığı "Nagəhan bəla" adlı pyesi də vardır. 1908-ci ilin axırında M.Ə.Rəsulzadə зar ьsul-idarəsi tərəfindən onun həbs olunması təhlьkəsi ilə əlaqədar olaraq Bakını tərk edərək İrana yola dьşьr. O, İranda şahlıq ьsul-idarəsinə qarşı başlanmış məşrutə inqilabının əsas rəhbərlərindən biri olur. M.Ə.Rəsulzadə Təbrizdə xalqımızın milli qəhrəmanı Səttarxanla və onun silahdaşları ilə gцrьşьr. Cənubi Azərbaycanın şəhər və kəndlərini gəzir, цz doğma xalqının acınacaqlı vəziyyətini yaxından mьşahidə edir. Bu mьşahidələr sonralar M.Ə.Rəsulzadənin ədəbi yaradıcılığında təsirsiz qalmır. Məmməd Əmin Rəsulzadə Avropa təhsili gцrmьş bir qrup İran ziyalısı (Seyid Həsən Tağızadə, Hьseynqulu xan Nəvvab, Sьləyman Mirzə, Seyid Məhəmməd Rza və b.) ilə birlikdə 1910-cu ilin sentyabr ayında İran demokrat partiyasının əsasını qoyur. O, bu pariyanın əsas orqanı olan "İrane Nou" və "İrane Ahat" qəzetlərinin baş redaktoru olur. Həmin qəzetlərdə M.Ə.Rəsulzadənin зoxlu məqalələri, şer və publisist yazıları зap olunmuşdur. O, цz qələmi ilə İranda Avropa tipli jurnalist sənətinin əsasını qoymuşdur. Sonralar Seyid Həsən Tağızadə (1878-1969), M.Ə.Rəsulzadənin xatirəsinə həsr etdiyi nekroloqda yazacaq: "Modern Avropa qəzet formasını ilk dəfə İrana gətirən M.Ə.Rəsulzadə olmuşdur" ("Sьhən" jurnalı, Tehran, 1955-ci il, No4). İranda həmin il mьrtəce "Etidaliyyun" ("Mцtədillər") pariyası təşkil edildi. Bununla əlaqədar M.Ə.Rəsulzadə Tehranda 1910-cu ildə fars dilində "Tənqidi-firqeyi-etidaliyyun" adlı kitabını зap etdirmişdir. 1911-ci ildə isə Ərdəbildə mьəllifin farsca "Səadəti-bəşər" adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Зar hцkuməti İrandakı inqilabi hərəkatdan qorxuya dьşərək onun əsas rəhbərlərindən biri olan M.Ə.Rəsulzadəni цlkədən xaric olunması haqqında şahlıq ьsuli-idarəsindən tələb eləyir. M.Ə.Rəsulzadə təqiblərdən yaxa qurtarmaq ьзьn İstambula mьraciət edir. O, Tьrkiyənin paytaxtında həmyerliləri Əlibəy Hьseynzadə və Əhmədbəy Ağayevlə gцrьşmьş, Yusifbəy Ağзura oğlu (1876-1935), Ziya Gцk Alp (1876-1924) və başqa gцrkəmli alimlərlə yaxınlıq etmişdir. M.Ə.Rəsulzadə "Gənc tьrklər" təşkilatına rəğbət bəsləmiş, "Tьrk ocağı" cəmiyyətində зalışmış və onun əsas orqanı olan, 1911-ci ilin noyabr ayından nəşrə başlayan "Tьrk yurdu" jurnalının fəal yazanlarından biri olmuşdur. Onun bu jurnalın səhifələrində bir neзə məqaləsi зap olunmuşdur. Bunlardan "İran tьrkləri" (1911-ci il, No4) məqaləsi xьsusilə maraq doğurur. Həmin məqalədə mьəllif tьrk oxucularına Cənubi Azərbaycanın ьmumi coğrafiyası və əhalisi haqqında ətraflı məlumat verir və yazır: "Azərbaycanın Qafqaziyada vaqe Rusiya tabeliyində olan bir qismi də İrəvan, Gəncə və Bakı vilayətləri təşkil ediyor" (səh. 108).
O vaxt Tьrkiyədə зap olunmuş kitablarda və mətbuatda, həmзinin məşhur tьrk ensiklopedisti Şəmsəddin Saminin "Qamusi-aləm"inin birinci cildində (İstambul, 1889-cu il, səh.67) "Azərbaycan" məfhumu altında ancaq Araz зayından cənubda yerləşən ərazi nəzərdə tutulurdu. M.Ə.Rəsulzadə, xeyli sonra, 1918- ci il oktyabrın 13-də Bakıda зap olunan "Azərbaycan" qəzetində də bu məsələyə toxunur: "İslam mərkəzi İstambulda Qafqaziya, xьsusən Azərbaycan haqqında məlumatlar зox azdır". İstambulda olarkən M.Ə.Rəsulzadə gцrkəmli islam mьtəfəkkiri Şeyx Cəmaləddin Əfqaninin (1836-1897) "Vəhdəti cinsiyə fəlsəfəsi"ni ("Milli birlik fəlsəfəsi"ni) farscadan tьrkcəyə tərcьmə edir, цz doğma xalqının məişətindən alınmış "Acı bir həyat" əsərini yazır (bu əsər 1912-ci ildə Bakıda nəşr edilir). 1913-cь ildə Romanovlar sьlaləsinin 300 illiyi ilə əlaqədar əfv-ьmumidən sonra M.Ə.Rəsulzadə vətənə qayıdır. O, hələ İstambuldan onun gцstərişi ilə 1911-ci ilin oktyabrında keзmiş hьmmətзilər Tağı Nağıyev, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Abbasqulu Kazımzadə tərəfindən əsası qoyulan "Mьsəlman demokratik "Mьsavat" partiyası"na daxil olmuş və tezliklə onun rəhbərinə зevrilmişdir (Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. "Mьsavat" partiyasının quruluşu , "Azərbaycan", Ankara, No15(167), 1966-cı il, səh. 12-18). Bu illərdə M.Ə.Rəsulzadə ədəbi-publisistik fəaliyyətini də davam etdirir. "Yeni lisanзılar və tьrkзьlər" məqaləsini, Təbriz həyatından bəhs edən "Bir xan" adlı kiзik hekayəsini, "Dil-ictimai bir əməldir" yazısını "Şəlalə" jurnalında зap etdirir. Sonuncu məqalədə o, Azərbaycan dilini gцz bəbəyi kimi qorumağı xalqının qarşısında ən mьhьm problem kimi qaldırır.
Bundan başqa, o proletar ədibi M.Qorkinin "Ana" əsərindən bir parзanı Azərbaycan dilinə зevirib зap etdirir. Bu tərзьmənin o illərdə Azərbaycan ədəbiyyatına mьəyyən təsirini də inkar etmək olmaz. 1914-cь il sentyabrın 16-da şair, yazıзı və jurnalist Əlabbas Mьznibin (1882-1938) redaktorluğu ilə ayda iki dəfə nəşr edilən ədəbi-ictimai, iqtisadi, tarixi və siyasi jurnal olan "Diriliyin" birinci nцmrəsi зapdan зıxdı. M.Ə.Rəsulzadənin "Dirilik nədir?" adlı baş məqaləsi jurnalın ideya istiqamətini mьəyyənləşdirirdi və xalqımızı milli oyanışa зağırırdı. O, bu jurnalın səhifəlrində зap etdirdiyi "Milli dirilik" başlığı altındakı baş məqalələrdə "Azərbaycan qayəsi"ni yayırdı. Mirzə Davud Hьseynov 1927-ci ildə Tiflisdə, rus dilində зap olunmuş "Mьsavat" partiyası keзmişdə və bu gьn" adlı kitabında yazır ki, guya 1917-ci ilə qədər "Rəsulzadə ьзьn Qafqazın tərkibində Azərbaycanın mцvcud olması ideyası yox idi. Azərbaycan adı altında o vaxt ancaq İran Azərbaycanı başa dьşьlьrdь. Əlbəttə, bu yanlış fikirdir. Yuxarıda gцstərdiyimiz kimi, M.Ə.Rəsulzadə hələ 1911-ci ildə İstambulda "Tьrk yurdu" jurnalında зap etdirdiyi "İran tьrkləri" məqaləsində Azərbaycanın Qafqazın tərkibində olmasını qeyd etmişdir. Bunu da gцstərmək lazmıdır ki, hələ M.Ə.Rəsulzadədən qabaq maarifзi ziyalılarımızda azərbaycanlılıq qayəsi rişə halında olsa da, var idi. Ancaq bunu tam şəkildə siyasət meydanına M.Ə.Rəsulzadə gətirdi. M.Ə.Rəsulzadə 1915-ci ilin avqustundan "Aзıq sцz" qəzetini nəşr edir ki, bu da əslində gizlin fəaliyyət gцstərən "Mьsavat" partiyasının orqanı idi.
