HERAKLES Otomatik Avlı kalıcı sunucu. 19 Haziran'da açılıyor. Atius & Wizard güvencesiyle hemen kayıt ol, ön kayıt ödülleri aktif. HEMEN TIKLA!
[TABLE="class: metadata plainlinks ambox ambox-content ambox-Unreferenced"]
[TR]
[TD="class: mbox-image"]
[/TD]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz.Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. [/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Karabağ Savaşı[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="bgcolor: #DCDCDC, colspan: 2, align: center"]Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="colspan: 2, align: center"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="colspan: 2"]
[TH="align: center"] Tarih [/TH]
[TD="align: center"] 1988-1994 [/TD]
[TH="align: center"] Bölge [/TH]
[TD="align: center"] Dağlık Karabağ [/TD]
[TH="align: center"] Sonuç [/TH]
[TD="align: center"] Ermenistan ve Dağlık Karabağ Cumhuriyetinin zaferi
Halen yürürlükte olan ateşkes antlaşması (Bişkek Protokolü) [/TD]
[TH="align: center"] Coğrafi
Değişiklikler [/TH]
[TD="align: center"] Dağlık Karabağ Cumhuriyeti isimli bağımsız bir devlet, de facto olarak kuruldu. Aynı zamanda bu bölge, de jure olarak Azerbaycan'ın bir parçası olarak kaldı. [/TD]
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Taraflar[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]
Dağlık Karabağ
Ermenistan[/TD]
[TD="width: 50%, align: center"]
Azerbaycan
Destekleyen
Afgan mücahitleri[SUP][1][/SUP]
Çeçen mücahitleri[SUP][2][/SUP][/TD]
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Komutanlar[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]
Samvel Babayan
Monte Melkonyan
Seyran Ohanyan
Hemayag Haroyan
Vazgen Sarkisyan
Arkadi Ter-Tatevosyan
Anatoli Zineviç[/TD]
[TD="width: 50%, align: center"]
İskender Hamidov
Ruşen Cevadov
Suret Hüseynov
Rahim Gaziyev
Şamil Basayev[/TD]
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Güçler[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]
20.000[SUP][3][/SUP]
20.000[SUP][3][/SUP][/TD]
[TD="width: 50%, align: center"]
42.000[SUP][3][/SUP][/TD]
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Kayıplar[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]6.000 ölü ve kayıp,
25.000 yaralı[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP][/TD]
[TD="width: 50%, align: center"]16.000 ölü[SUP][4][/SUP]
22.000 yaralı[SUP][4][/SUP][/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TR]
[TD]
[TR]
[TH="class: navbox-title, bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2"][göster]
Karabağ Savaşı muharebeleri
[/TH]
[/TR]
[/TABLE]
[/TR]
[/TABLE]
Karabağ Savaşı (Şubat 1988 - Mayıs 1994), Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmasını isteyen[SUP][5][/SUP] Ermeniler ile bunu kabul etmeyen Azeriler arasında başlayan ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Azerbaycan Cumhuriyeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında çatışmaya dönüşen bir savaş.
Savaş öncesinde ve etnik çatışmaların sıcak savaşa dönüşmesi sonrasında Sumqayıt Pogromu, Kirovabad Pogromu, Bakü Pogromu gibi pogromlar, Hocalı Katliamı ve Maragha Katliamı gibi katliamlar yaşanmıştır.
[h=2]Başlangıç[/h]
Karabağ tartışması 1988-1989 yıllarında bölgede bazı kesimlerde yoğun nufusa sahip olan Ermenilerin bağımsızlık için referandum düzenleyip bağımsızlık kararı almasıyla başladı. İki toplum arasında meydana gelen karşılıklı çatışmalar ve sokak gösterileri Azerbaycan ile Ermenistan arasında büyük bir gerilim yaratmış ve yüzbinlerce kişi bu tartışmalar sonrasında yaşadığı topraklardan göç etme durumunda kalmıştır.
Ermenistan'da yapılan ve yaklaşık 40.000 kişinin katıldığı gösteri sonrasıda Ermenistan'ın Karabağ'a saldırması çatışmaları sıcak savaşa dönüştürmüştür.[h=2]Başlangıcından SSCB'nin dağılımasına kadar[/h]
Ana madde: Askeran Çarpışması
Karabağ Millî Konseyi Dağlık Karabağ'ın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne verilmesi için talepte bulunmuştur. İki gün sonra, 22 Şubat 1988'de Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin yerel merkezlerini kuşatıp Hankendi'nde Azerilerin öldürüldüğüne dair bilgiyi isteyen ve yanıtı yetersiz bulan Azeri kalabalığı Dağlık Karabağ'a doğru yürümeye başlamıştır. Yetkililer yaklaşık bin polisiyle isyancıları bastırmış ve Askeran bölgesinde iki Azeri ölmüş ve 50 Ermeni köylü ve belirsiz sayıda Azeriler ve polisler yaralanmışlardır.[h=3]Sumgayıt Pogromu[/h]
Ana madde: Sumgayıt Pogromu
Bir iddiaya göre 27 Şubat 1988'de Azerilerden oluşan grup[SUP][6][/SUP] hem sokaklarda hem de apartmanlarında Ermenilere saldırmıştır. Fakat son zamanlar tespit edilen araştırmalar gereyince gruplardahili özgürlük antlaşmalarını desteklemeyen ermenilere diğer ermeniler tarafından saldırı düzenlenmişti. Yağamaların yayılması ve polis memurların ilgisiz kalmasından dolayı durumu daha da kötüleştirmiştir [SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]. SSCB Genel Savcılığı (Генеральный прокурор СССР
'nın açıklamasına göre, 26 Ermeni ve 6 Azeri olmak üzere toplam 32 kişi ölmüştür. Ancak görgü tanıkları çok büyük sayı aktarmaktadırlar.[SUP][7][/SUP] Birçoğu, 30 kişi değil, en azından 200 kişinin öldürüldüğünü savunmaktadır.[SUP][8][/SUP][h=3]Kirovabad Pogromu[/h]
Ana madde: Kirovabad Pogromu
Diğer bir Ermeni iddiasına göre kasım 1988'de Kirovabad (bugünkü Gence) kentinde Azeriler tarafından işlenen ve Ermeni sakinlerini hedef alan pogrom yaşanmıştır. Fakat ölüm halları tespitlenememiştir.[SUP][9][/SUP][SUP][10][/SUP][SUP][11][/SUP][h=3]Kugark'ta katliam[/h]
Arif Yunusof'un yazısına dayanarak Ekspress-khronika gazetesinin aktardığına göre, kasım 1988'de Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Kugark (Gugark / Գուգարք kasabasında meydana gelen Azerilere yönelik katliam yaşanmış[SUP][12][/SUP] ve 21 Azeri öldürülmüş ve onlardan 15'i olaylar sırasında yakılmıştır. 12'si Barkan kasabasında yaşayan Azeriler idi.[SUP][13][/SUP].[h=3]Bakü Katliamı[/h]
Ana madde: Bakü Katliamı
13-20 Ocak 1990 tarihleri arasında Bakü'de Azeriler tarafından Ermeni sakinlerine yönelik pogrom gerçekleştirilmiştir.[SUP][14][/SUP][SUP][15][/SUP]. Bu olay sonucunda 48 kişi[SUP][16][/SUP] ya da 66 kişi [SUP][17][/SUP] öldürülmüştür.[h=3]Kara Ocak[/h]
Ana madde: Kara Ocak
Etnik gruplar arasındaki çekişme iki ülkenin nüfusunun, Azerbaycan'daki Ermenileri Ermenistan'a ve Ermenistan'daki Azerileri Azerbaycan'a dönmeye zorlamıştır.[SUP][18][/SUP] Ocak 1989'da Dağlık Karabağ'ın durumunun Moskova'daki merkezi hükûmetin geçici olarak bölgeyi kontrol altına almasına kadar büyümüş ve bu hareketi çok sayıda Ermeni tarafından memnuniyetle karşılanmıştır.[SUP][19][/SUP] 1989 yazın Azerbaycan Halk Cephesi önderleri ve her zaman artan destekçileri, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni Ermenistan'a karşı demiryolu ve hava ablukasını uygulamaya zorlamaya başarmış ve kargo ve malların %85'inin demiryolu vasıtasılya ulaştıran Ermenistan'ın ekonomisini felce uğratmışlardır (SSCB'nin geri kalan yerlerden Nahçıvan da kesilmiş oldu).[SUP][18][/SUP] Ermenistan'a giden demiryolu servislerin engellenmesi kısmen Ermeni militanların Ermenistan'a giren Azeri tren ekiplerine saldırması yüzünden olmuştur. Daha sonra tren ekipleri Ermenistan'a gitmeyi reddetmeye başlamışlardır.[SUP][20][/SUP]
Ocak 1990'da Bakü'de Ermenilere ve onlarin Karabagdaki tecavüzlerine sessiz kalan Sovyetler birligine karşı halk itirazları yapılmıştır, bunun üzerine Gorbaçov olağanüstü hal ilan etmek ve düzeni geri getirmek için MVD birliğini göndermiştir. Birlikte bazı kaynaklarca ermeni kökenli askerler çoğunluk teşkil ediyorlardı. Sokağa çıkma yasağı belirlenmiş ve askerler ile kabaran Azerbaycan Halk Cephesi arasında çatışmalar yagın olmuştur. Bir olayda Bakü'de binlerle Azeri ve 8 MVD askeri öldürülmüştür.[SUP][21][/SUP] Yine ermenilerce bir iddiaya göreyse bu süre içinde Azerbaycan Komünist Partisi, kentteki Ermeni nüfusunu korumaktan ziyade partiyi iktidarda tutmayı düşünüp MVD askerlerini göndermeyi gecikmiştir, fakat şehirde bir yerli devlet silahlı birliyinin bulunmadığı da bilinmektedir.[SUP][22][/SUP] Aynı zamanda "Kara Ocak" (Qara Yanvar) olarak anılan olaylar, Azerbaycan ile Rusya arasındaki ilişikileri belirlemiştir. Aralık 1988'de çatışma Kirovabad ve Nahçıvan dahil olmak üzere Azerbaycan'ın diğer kentlere de yayılmıştır. Orda Sovyet Ordusu, Ermenilere yönelik saldırlarını durdurmaya çalıştığı zaman 7 kişi (4'ü asker) öldürülmüş ve yüzlerce kişi yaralanmıştır.[SUP][23][/SUP][h=3]Koltso Harekâtı[/h]
Silah deposu olarak kullanıldığı şüphelenilen Gandzasar manastırı da Sovyet güçlerinin hedef olmuştur. Fakat sempatizan olan Rus subayı aramanın yapılmasını reddetmiştir.
Ana madde: Koltso Harekâtı (1991)
30 Nisan-15 Mayıs 1991'de Sovyetler Birliği MVD (Министерство внутренних делve / İçişleri Bakanlığı) ve Savunma Bakanlığı (Министерство обороны, Dağlık Karabağ Özerk Oblastının Şaumyan ilinde Koltso Harekâtı (Rusça: Операция Кoльцo / anlamı: "Halka Harekâtı") kod adı altında MVD birlikleri ve OMON (Отряд милиции особого назначения / Özel amaçlı polis ekibi) ekiplerini kullanıp ve resmî olarak bir "pasaport kontrol işlemi" gerekçesini göstererek, Dağlık Karabağ'daki yasadışı[SUP][24][/SUP] Ermeni milis müfrezelerini silahsızlandırmayı amaçlamışlardır.
Ancak, belirtilen amaçlarına aykırı bir şekilde, Sovyet askerleri (Sovyet 4. Ordusuna bağlı 23. Motorize Piyade Tümeni) ve ağırlıklı olarak Azerilerin bulunduğu OMON ve ordu birlikleri, Şaumyan'daki Ermenilerle meskûn 24 köyü zorla boşaltırmıştır.[h=2]SSCB'nin dağılmasından sonra[/h]
Ana madde: Hocalı Katliamı
25 Şubat 1992'de Hocalı kentinde, "Memorial" İnsan Hakları Savunma Merkezi[SUP][25][/SUP] ve İnsan Hakları İzleme Örgütü'ne göre[SUP][26][/SUP][SUP][27][/SUP] Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ordusuna bağlı 366. Motorize Piyade Alayı'ın desteğindeki Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından Azeri siviller öldürülmüşlerdir. 10.000 nüfuslu Hocalıda olaylar sırasında yaklaşık 3.000 Azeri bulunmaktaydı. Saldırıda ölenler hakkında verilen resmi rakam 613 kişi olmakla birlikte, katledilen toplam Azeri sayısının 1.300 kişi olduğu söylenmektedir (Zaman qazetesi). Saldırılar sırasında Hocalıda yaşayan Ahıska Türkleri de evlerinde yakılarak öldürülmüştür. Kadın, çocuk ve yaşlılar da dahil olmak üzere siviller katledilmiştir. Katliamın ilk gecesinde sekiz aile bütün fertleriyle öldürülmüş, 700den fazla çocuk anne ya da babasını kaybetmiştir. Yaralılar ise 1.000in üzerindedir. Katliama tanık olan bir gazeteci, yaşananları şu şekilde aktarmaktadır:
Dağlık Karabağın Hocalı kentinin düşüşünü bir gün boyunca yaşadım. Görüntülerle belgeledim ve video çekimleriyle bir günde 1.300 Azerbaycan Türkünün Ermeni çetecilerce öldürülüşünü bütün dünyaya duyurdum. Hocalı katliamı anlatılamaz bir vahşetti. Azerbaycan yönetimi ve Cumhurbaşkanı Ayaz Mütellibov, olayı dört gün boyunca kamuoyundan gizlemeye çalıştılar. Bütün Azerbaycan şok olmuştu. Ermeni bıçaklarından, kurşunlarından kurtulmayı başaranlar; kadınlar, çocuklar, ihtiyarlar karlı dağlarda tipi altında Agdama gelmeyi başardıklarında çoğunun ayakları donmuştu. Bazılarının ayakları ise kangrenden dolayı kesilmişti. Ermeniler vahşetin her türlüsünü sanki ibret olsun, örnek olsun diye yapmışlardı. İhtiyar dedelerin, yaşlı anaların yüzleri jiletlerle doğranmış, genç kadınların göğüsleri peynir gibi kesilmiş, bebeklerin kafa derileri yüzülmüştü. Hocalı ile Agdam arasındaki 12 kilometrelik orman boyunca cesetler dizilmişti.[h=3]Ağdaban'a saldırı[/h]
Turan ve AssA-İrade'nin Azerbaycan Savunma Bakanlığı'na dayanarak yaptığı açıklamaya göre, 8 nisan 1992'de Kelbecer Rayonu'nun Ağdaban köyüne yönelik düzenlenen saldırıda en az 21 sivil ölmüş ve yaklaşık 60 kişi yaralanmıştır.[SUP][28][/SUP] Diğer bir kaynağa göre ise Ermenistan güçlerinin yaptığı saldırılarda 99 sivilin öldürüldüğü ve 140 sivilin ise yaralandığı söylenmektedir.[SUP][29][/SUP][h=3]Maragha Katliamı[/h]
Ana madde: Maragha Katliamı
10 Nisan 1992 tarihinde Terter rayonu'nun Maragha köyü Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından saldırılmış ve Ermeni siviller öldürülmüştür. Zararlarını gözeten ve görgü tanıklarıyla röportaj yapan Caroline Cox'a göre, Azerbaycanlı askerler yaklaşık 45 köylünün başını kesmiş ve köyü yakıp yağmalamışlardır. Ve yaklaşık 100 Maragha'lı kadın ve çocuğu kaçırmışlardır.[SUP][30][/SUP].[h=3]Tehran Görüşmesi[/h]
7 Mayıs'ta İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani, Levon Ter-Petrosyan ve Yakup Mamedov'u Tehran'a davet etmiş ve 8 Mayıs'ta[SUP][31][/SUP] görüşmüş ve barış anlaşmasının temel ilkeleri belirten communiqué'yi imzalamışlardır.[SUP][32][/SUP][h=3]Şuşa Muharebesi[/h]
Ana madde: Şuşa Muharebesi
Ermeni kuvvetlerinin Karabağ savaşı'ında kazandıkları ilk kayda değer askeri zaferdir. Şuşa kasabası'nın ele geçirilmesi aynı zamanda Stepanakert'in ele geçirilmesinin tek yolduydu.[SUP][33][/SUP][SUP][34][/SUP] Ağırlıklı olarak dağlık alanlardan oluşan Şuşa'nın ele geçirilmesi için oluşturulan komando birliğinin başındaki Arkadi Ter-Tadevosyan farklı stratejiler uyguladı.[SUP][35][/SUP] Buna göre özellikle diaspora kanadından savaşa katılan aralarında Taşnak mensuplarınında bulunduğu Ermeni gönüllü alaylarının sık ve aralıklarla daha önce seçilmiş Azeri noktalarına saldırılar planlandı. Nitekim kısa bir süre sonra çözülmeye başlayan Azeri kuvvetlerine karşı 8 Mayıs 1992'de yaklaşık 1.000 kişilik birlikten oluşan Ermeni kuvvetlerinin Şuşa harekatı gerçekleşti. Ağır toplarla karşılık vermeye çalışan Azeri birliklerine karşı yaklaşık 2 gün süren çatışmalardan sonra Şuşa tamamen Ermeni birliklerinin kontrolüne geçti.[SUP][36][/SUP][h=3]"Laçın Koridoru" nun açılması[/h]
[TR]
[TD="class: mbox-image, align: center"]
[/TD]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Ana madde: 1992 Haziran - Temmuz Karabağ Savaşı taarruzları
1 Haziran 1992'de Ebulfez Elçibey Azerbaycan Cumhurbaşkanı seçilmiş ve Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri taarruzu başlatmıştır. Azerbaycan Ordusu 12 Haziran'da Asgeran (Şaumyan), 7 Temmuz'da Akdere (Mardakert)'yi geri almıştır.[SUP][32][/SUP][h=3]Mardakert ve Martuni taarruzları[/h]
Ana madde: Mardakert ve Martuni Taarruzları
Saldırı 27 Haziran'da, Melkonian savaşçıların karşı koymaya çalıştıkları Jardar köyünün yakınlarına doğru başlatıldı. Tanksavar mermileri Azerilerin zırhlarını yok etti ve müfrezelerin istilaya karşı koymalarını sağladı[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]. Sıcak çatışma bölgelerinde manevra alanı kısıtlı olduğunda ve savunucuların bu araçları kolaylıkla vurduğu hassas hedeflerde zırhlı araçların hazır bulunmasının faydasız olduğu kanıtlandı. İlerleyen günlerde ve haftalarda Azeriler tarafından birkaç saldırı daha yapıldı. Bu saldırıların hepsi savuşturuldu ve Melkonyan'ların örgütlenmesi ve liderliği itibar kazandı.[SUP][37][/SUP] Sonraki saldırılar her iki taraftan da yüzlerce daha fazla erkek ve zırhlı araç içeriyordu. Herbir tarafta da çok sayıda zayiat olmasına rağmen, Azerilerin ölü ve yaralıları Ermenilerinkinden çok daha fazlaydı.[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP][h=3]Kelbecer Muharebesi[/h]
Şubat 1993'te Ermeni güçleri Şaumyan'ı geri almış ve Elçibey askerî başarısızlığından dolayı Süret Hüseynov'u hükûmetinden kovmuştur. Yerli Ermeni güçleri 27 Mart - 5 Nisan arasında Kelbecer Rayonu ele geçirmiştir. Bu saldırı üzerine Nisan 30'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 822 sayılı kararını alıp Ermeni güçlerinin Kelebecer ve son dönemde işgal edilen bölgelerden geri çekilmesi için uyarda bulunmuştur.[SUP][32][/SUP][h=3]1993 Yaz taarruzları[/h]
Ana madde: 1993 Yaz taarruzları
4 Haziran'da Gence'de Süret Hüseynov Elçibey'e karşı isyanı başlatınca 15 Haziran'da Heydar Aliyev Azerbaycan Meclisi sözcüsü olmuş ve 18 Haziran'da Elçibey Bakü'den kaçmıştır. 24 Haziran'da Aliyev'e cumhurbaşkanının olağanüstü yetkisi verilmiş ve Süret Hüseynov başbakanlığına getirilmiştir. Azerbaycan'ın siyasî karışıklığı felâket getiren askerî mağlubiyete yol açmıştır. Ermeni güçleri, 28 Haziran'da Mardakert'ı, 23 Temmuz'da Ağdam'i ele geçirmiştir. Bu saldırı üzerine Temmuz 29'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 853 sayılı kararını alıp Ağdam ve son dönemde işgal edilen bölgelerin gaspından dolayı kınamış ve Ermeni güçlerinin Ağdam ve son dönemde işgal edilen bölgelerden geri çekilmesi için uyarda bulunmuştur. Fakat Ermeni güçleri 23 Ağustos'ta Füzuli, 26 Ağustos'ta Cebrail, 31 Eylül'de Kubatlı'yı ele geçirmişlerdir.[SUP][32][/SUP][h=3]1993 Güz taarruzları[/h]
Eylül ayın başında Moskova'da Haydar Aliyev ve Robert Koçaryan gizlice görüşmüşlerdir. 14 Ekim'de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 874 sayılı kararını alıp Ermeni güçlerin işgal edilen bölgelerden geri çekilmesine dair takvimi ayrıntlı bir şekilde belirtmiştir. Fakat Ekim ayın sonlarında Ermeni güçleri tekrar ilerlemeye başlamış ve Zengilan, Goradiz kasabasını ele gerçirmişlerdir. Bu saldırıları üzerine 12 Kasım'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 884 sayılı kararını alıp Ermenileri kınamıştır.[SUP][32][/SUP][h=3]1993-1994 Kış taarruzları[/h]
Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Karabağ'ın bütün cephelerinde insan dalgası hücum taktiğiyle sürpriz baskın düzenlemiştir. İlk aşamada cephenin kuzey ve güneyde Ermeni mevkileri ezmiştir. Fakat iki aylık kış taarruzu başarısız olmuş ve taarruz sırasında Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, 5.000[SUP][18][/SUP] - 8.000[SUP][38][/SUP] askeri kaybetmiştir.[h=3]Türkiye ve İran'ın diplomatik müdahaleleri[/h]
Ermeni kuvvetlerinin Nahçıvan'a ilerlemesi üzerine Türkiye başbakanı Tansu Çiller, Ermenistan'ı buraya saldırmamaları konusunda uyardı. Türk Silahlı Kuvvetleri'ne bağlı birlikler Ermenistan sınırına doğru kaydırılmaya başlandı.
İran taraflar arasında arabuluculuk yaparak çatışmaların 7 Mayıs 1992'de geçici olarak sona ermesini sağlamıştır. Ermeniler'in ilerlemeyi sürdürmesiyle 18 Mayıs'ta İran'ın arabuluculuk faaliyetleri tamamen çökmüştür.[h=2]Ateşkes[/h]
Ana madde: Bişkek Protokolü
Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri'nin başlattığı kış taaruzlarının askerki başarısızlıkla sonuçlanmasından sonra dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev diplomatik kanalları kullanarak barış koşullarını aramaya başlamıştır. 4 - 5 Mayıs 1994'ta Bağımsız Devletler Topluluğu Parlamentolararası Meclisi, Rusya Federasyonu Federal Meclisi ve Dışişleri Bakanlığı'nın inisiyatifleri ve Kırgızistan Cumhuriyeti Konseyi'nin evsahipliğiyle müzakereler düzenlendi. Bu görüşmeler sonrasında 16 Mayıs 1994'te Moskova'da Azerbaycan Cumhuriyeti[SUP][39][/SUP] ve Ermenistan Cumhuriyeti'nin savunma bakanları[SUP][40][/SUP] ile Dağlık Karabağ Savunma Ordusu başkumandanı[SUP][41][/SUP] ateşkes anlaşmasını imzalamışlardır.[SUP][42][/SUP][SUP][43][/SUP][h=2]Askerî güçler[/h]
1993 - 1994 yılları arasında çatışmaya dahil edilen insan gücü ve askerî araçları tahminen şöyledir:[SUP][3][/SUP]
[TABLE="class: wikitable"]
[TR]
[TH]Taraf[/TH]
[TH]Askerî personel[/TH]
[TH]Top[/TH]
[TH]Tank[/TH]
[TH]Zırhlı personel taşıyıcı[/TH]
[TH]Zırhlı muharebe aracı[/TH]
[TH]Savaş uçağı[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="align: center"]Dağlık Karabağ[/TD]
[TD="align: center"]20.000[/TD]
[TD="align: center"]16[/TD]
[TD="align: center"]13[/TD]
[TD="align: center"]120[/TD]
[TD="align: center"]N/A[/TD]
[TD="align: center"]N/A[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="align: center"]Ermenistan[/TD]
[TD="align: center"]20.000[/TD]
[TD="align: center"]170[/TD]
[TD="align: center"]160[/TD]
[TD="align: center"]240[/TD]
[TD="align: center"]200[/TD]
[TD="align: center"]N/A[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="align: center"]Azerbaycan[/TD]
[TD="align: center"]42.000[/TD]
[TD="align: center"]330[/TD]
[TD="align: center"]280[/TD]
[TD="align: center"]360[/TD]
[TD="align: center"]480[/TD]
[TD="align: center"]170[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Savaşın bazı dönemlerinde[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]Şamil Basayev liderliğindeki Çeçen isyancıları[SUP][2][/SUP] ve Afganistanlı mucahitleri[SUP][1][/SUP] de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin safında savaşmışlardır.[h=2]Göç[/h]
1994 yılına kadar süren savaşda 800.000-1.055.407[SUP][44][/SUP] Azeri Ermenistan ve işgal edilen bölgeden Dağlık Karabağ dışındaki Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarına, 230.000 Ermeni ise Azerbaycan Cumhuriyeti'nden büyük kısımda Ermenistan Cumhuriyeti ve kısmen Dağlık Karabağ'a göç etmek zorunda kaldı.[SUP][45][/SUP][h=2]Ateşkes sonrası çatışmalar[/h]
Ana madde: 2008 Mardakert Çarpışması
1994 yılında Ermenistan ile Azerbaycan arasında imzalanan ateşkes anlaşmasından sonra farklı çaplarda karşılıklı birçok saldırı gerçekleşti. Bunlardan en büyüğü 2008 yılında Ermenistan'da yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden hemen sonra Martakert'te meydana geldi. Ermenistan Dişişleri Bakanlığının açıkalamasına göre Azerbaycan güçleri meydana gelen iç karışıklığı fırsat olarak görüp ağır toplar kullanarak Martakert bölgesine gece operasyonu düzenledi. Ermenistan Savunma Bakanlığı gece yarısı açıklama yaparak Martakert bölgesinin sınır hattının 3-4 saatliğine Azerbaycan kontrolüne geçtiğini açıklarken devam eden çatışmalar sonrasında bölgede kontrolünün tekrar sağlandığını açıkladı. Buna karşılık Azerbaycan Savunma Bakanlığı ise ülke ajanslarına verdiği bilgide Ermenistan'da gerçekleşen seçimler sonrasında gündem değiştirmeye çalışan Ermeni tarafının Azeri sınır bölgesine belli aralıklarla saldırılar gerçekleştirdiğini açıkladı.[h=2]Zararlar[/h]
Toplam uzunluğu 25 bin km olan otomobil yolu, toplam uzunluğu 3984 m olan 160 köprü, 14.500 km uzunluğunda elektrik hattı, 2500 elektrik trafosu, 2.000 km gaz boru hattı, 160 su deposu, 34'ten fazla gaz dağıtım istasyonu tahrip edilmiştir.[SUP][46][/SUP]. Toplam 140.000 öğrenci kapasiteli olan 600 okul,53 bin öğrenciye hizmet veren 65 meslek lisesi,2 yüksek öğrenim kurumu yok edilmiştir.[SUP][47][/SUP].700 kadar sağlık ocağı,bu bağlamda 800 yataklı hastane,poliklinikler,doğum evleri,eczane binaları,acil yardım hastanleri dağıtılmıştır.Sağlık hizmetlerine verilen zarar toplam 1,2 milyar dolara yakındır.[SUP][48][/SUP] Bülbül'ün müzikolog ve ressam Mir Möhsün Nevvab'ın hatıra müzeleri talan edilmiştir. Hocalı'daki "Dairevi Mabet" (1356-1357) ve "Türbe" (14.yüzyıl)nin akibeti belli değildir.[SUP][49][/SUP]. Azerbaycan Cumhuriyeti toplam 22 milyar dolar meblağında zarara uğramıştır.[SUP][50][/SUP][h=3]Ermenistan Cumhuriyeti[/h]
[TR]
[TD="class: mbox-image, align: center"]
[/TD]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TR]
[TD="class: mbox-image, align: center"]
[/TD]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Dağlık Karabağ m.ö. IV asırdan itibaren kadim Alban devletinin bir parçası olmuş ermeni tarihçiler tarafından m.ö. II yüz yılda Ermen devleti tarafından ermeni topraklarına katıldığı iddia edilmektedir. Fakat tamamen dağlık bir bölge olan arazinin fethi mümkün görülmemektedir diğer bir tarafdan Ermen devletinin Azerbaycan/Atropaten topraklarına saldırdığı tarihçilerce bilinmektedir. Mümkün ki, m.s. II yüz yılda Arşakiler sülalesinden bir kesim Karabağ bölgesinde vassal bir devlet kurmuştur. Çünki sonrakı asırlarda Karabağ kaynaklarda Artsah/Arsak diye isimlenmektedir. Fakat tabi günümüz ermenileri bu ismi kendilerininki diye tanımlamaktalar ve Karabağın ermeni toprağı olmasının en büyük isbatı diye görmekteler. Yine II yüzyıldan itibaren bazı kesintilerle Arsak Arşakileri Albanya hakimiyyetine gelmekteler. Onların bu hakimiyyeti VI yüz yıla kadar sürüyor. Karabağda hakimiyyete Girdmandan olan mihrani ve yahut maranlı Sasanilerle akrabalığı olan bir sülale geçiyor. Arşaklılar/Arşakilerden sonra maranlılar Albanya Hakimiyyetine geçiyor. Bu bir daha Karabağla kuzey Azerbaycanın sık bağlılığını Albanya devleti ile Karabağ ilişkilerinin kadimliyini ve bütünlüyün göstermekdedir. Yine kendince kaynakları sebep gösteren ermeni topluluğu 1988-lerden başlayan katliamlar serisi sonucu Karabağın işgalinden sonra 1994 yılında kendi cumhuriyyetlerini ilan ediyorlar. Bu daha çok bir politik gidişat diye deyerlendirilmektedir. Son zamanlar Sarkisyanın dahi ifade etdiyi üzere arazide askeri birlikler hüküm sürmekde bu sebepden dolayı cumhuriyyet yalnız Azerbaycan değil diğer devletler tarafından dahi tanınmamıştır.
[h=2]Son durum[/h]
Daha sonra imzalanan ateşkes antlaşmasıyla günümüze kadar süren barış görüşmeleri başlamış oldu [SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]. Günümüzde Dağlık Karabağ ve çevresindeki 7 il Ermeni işgali altındadır ve bölgeyi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti adında fiilen bağımsız tanınmayan bir devlet yönetmektedir.
[TR]
[TD="class: mbox-image"]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu maddedeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına bakabilirsiniz.Maddeye uygun biçimde kaynaklar ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz. [/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TABLE="class: infobox, width: 315"][TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Karabağ Savaşı[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="bgcolor: #DCDCDC, colspan: 2, align: center"]Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin dağılması[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="colspan: 2, align: center"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="colspan: 2"]
[TH="align: center"] Tarih [/TH]
[TD="align: center"] 1988-1994 [/TD]
[TH="align: center"] Bölge [/TH]
[TD="align: center"] Dağlık Karabağ [/TD]
[TH="align: center"] Sonuç [/TH]
[TD="align: center"] Ermenistan ve Dağlık Karabağ Cumhuriyetinin zaferi
Halen yürürlükte olan ateşkes antlaşması (Bişkek Protokolü) [/TD]
[TH="align: center"] Coğrafi
Değişiklikler [/TH]
[TD="align: center"] Dağlık Karabağ Cumhuriyeti isimli bağımsız bir devlet, de facto olarak kuruldu. Aynı zamanda bu bölge, de jure olarak Azerbaycan'ın bir parçası olarak kaldı. [/TD]
[/TD][/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Taraflar[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]
[TD="width: 50%, align: center"]
Destekleyen
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Komutanlar[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]
[TD="width: 50%, align: center"]
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Güçler[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]
[TD="width: 50%, align: center"]
[/TR]
[TR]
[TH="bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2, align: center"]Kayıplar[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 50%, align: center"]6.000 ölü ve kayıp,
25.000 yaralı[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP][/TD]
[TD="width: 50%, align: center"]16.000 ölü[SUP][4][/SUP]
22.000 yaralı[SUP][4][/SUP][/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TABLE="class: navbox, width: 315"][TR]
[TD]
[TABLE="class: nowraplinks collapsible autocollapse, width: 100%"][TR]
[TH="class: navbox-title, bgcolor: #B0C4DE, colspan: 2"][göster]
[*=center]g
[*=center]t
[*=center]d
Karabağ Savaşı muharebeleri
[/TH]
[/TR]
[/TABLE]
[/TD][/TR]
[/TABLE]
Karabağ Savaşı (Şubat 1988 - Mayıs 1994), Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'nın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlanmasını isteyen[SUP][5][/SUP] Ermeniler ile bunu kabul etmeyen Azeriler arasında başlayan ve Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Azerbaycan Cumhuriyeti ile Ermenistan Cumhuriyeti arasında çatışmaya dönüşen bir savaş.
Savaş öncesinde ve etnik çatışmaların sıcak savaşa dönüşmesi sonrasında Sumqayıt Pogromu, Kirovabad Pogromu, Bakü Pogromu gibi pogromlar, Hocalı Katliamı ve Maragha Katliamı gibi katliamlar yaşanmıştır.
Karabağ tartışması 1988-1989 yıllarında bölgede bazı kesimlerde yoğun nufusa sahip olan Ermenilerin bağımsızlık için referandum düzenleyip bağımsızlık kararı almasıyla başladı. İki toplum arasında meydana gelen karşılıklı çatışmalar ve sokak gösterileri Azerbaycan ile Ermenistan arasında büyük bir gerilim yaratmış ve yüzbinlerce kişi bu tartışmalar sonrasında yaşadığı topraklardan göç etme durumunda kalmıştır.
Ermenistan'da yapılan ve yaklaşık 40.000 kişinin katıldığı gösteri sonrasıda Ermenistan'ın Karabağ'a saldırması çatışmaları sıcak savaşa dönüştürmüştür.
[h=3]Askeran Çarpışması[/h]Ana madde: Askeran Çarpışması
Karabağ Millî Konseyi Dağlık Karabağ'ın Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne verilmesi için talepte bulunmuştur. İki gün sonra, 22 Şubat 1988'de Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin yerel merkezlerini kuşatıp Hankendi'nde Azerilerin öldürüldüğüne dair bilgiyi isteyen ve yanıtı yetersiz bulan Azeri kalabalığı Dağlık Karabağ'a doğru yürümeye başlamıştır. Yetkililer yaklaşık bin polisiyle isyancıları bastırmış ve Askeran bölgesinde iki Azeri ölmüş ve 50 Ermeni köylü ve belirsiz sayıda Azeriler ve polisler yaralanmışlardır.
Ana madde: Sumgayıt Pogromu
Bir iddiaya göre 27 Şubat 1988'de Azerilerden oluşan grup[SUP][6][/SUP] hem sokaklarda hem de apartmanlarında Ermenilere saldırmıştır. Fakat son zamanlar tespit edilen araştırmalar gereyince gruplardahili özgürlük antlaşmalarını desteklemeyen ermenilere diğer ermeniler tarafından saldırı düzenlenmişti. Yağamaların yayılması ve polis memurların ilgisiz kalmasından dolayı durumu daha da kötüleştirmiştir [SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]. SSCB Genel Savcılığı (Генеральный прокурор СССР
'nın açıklamasına göre, 26 Ermeni ve 6 Azeri olmak üzere toplam 32 kişi ölmüştür. Ancak görgü tanıkları çok büyük sayı aktarmaktadırlar.[SUP][7][/SUP] Birçoğu, 30 kişi değil, en azından 200 kişinin öldürüldüğünü savunmaktadır.[SUP][8][/SUP]Ana madde: Kirovabad Pogromu
Diğer bir Ermeni iddiasına göre kasım 1988'de Kirovabad (bugünkü Gence) kentinde Azeriler tarafından işlenen ve Ermeni sakinlerini hedef alan pogrom yaşanmıştır. Fakat ölüm halları tespitlenememiştir.[SUP][9][/SUP][SUP][10][/SUP][SUP][11][/SUP]
Arif Yunusof'un yazısına dayanarak Ekspress-khronika gazetesinin aktardığına göre, kasım 1988'de Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Kugark (Gugark / Գուգարք
kasabasında meydana gelen Azerilere yönelik katliam yaşanmış[SUP][12][/SUP] ve 21 Azeri öldürülmüş ve onlardan 15'i olaylar sırasında yakılmıştır. 12'si Barkan kasabasında yaşayan Azeriler idi.[SUP][13][/SUP].Ana madde: Bakü Katliamı
13-20 Ocak 1990 tarihleri arasında Bakü'de Azeriler tarafından Ermeni sakinlerine yönelik pogrom gerçekleştirilmiştir.[SUP][14][/SUP][SUP][15][/SUP]. Bu olay sonucunda 48 kişi[SUP][16][/SUP] ya da 66 kişi [SUP][17][/SUP] öldürülmüştür.
Ana madde: Kara Ocak
Etnik gruplar arasındaki çekişme iki ülkenin nüfusunun, Azerbaycan'daki Ermenileri Ermenistan'a ve Ermenistan'daki Azerileri Azerbaycan'a dönmeye zorlamıştır.[SUP][18][/SUP] Ocak 1989'da Dağlık Karabağ'ın durumunun Moskova'daki merkezi hükûmetin geçici olarak bölgeyi kontrol altına almasına kadar büyümüş ve bu hareketi çok sayıda Ermeni tarafından memnuniyetle karşılanmıştır.[SUP][19][/SUP] 1989 yazın Azerbaycan Halk Cephesi önderleri ve her zaman artan destekçileri, Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni Ermenistan'a karşı demiryolu ve hava ablukasını uygulamaya zorlamaya başarmış ve kargo ve malların %85'inin demiryolu vasıtasılya ulaştıran Ermenistan'ın ekonomisini felce uğratmışlardır (SSCB'nin geri kalan yerlerden Nahçıvan da kesilmiş oldu).[SUP][18][/SUP] Ermenistan'a giden demiryolu servislerin engellenmesi kısmen Ermeni militanların Ermenistan'a giren Azeri tren ekiplerine saldırması yüzünden olmuştur. Daha sonra tren ekipleri Ermenistan'a gitmeyi reddetmeye başlamışlardır.[SUP][20][/SUP]
Ocak 1990'da Bakü'de Ermenilere ve onlarin Karabagdaki tecavüzlerine sessiz kalan Sovyetler birligine karşı halk itirazları yapılmıştır, bunun üzerine Gorbaçov olağanüstü hal ilan etmek ve düzeni geri getirmek için MVD birliğini göndermiştir. Birlikte bazı kaynaklarca ermeni kökenli askerler çoğunluk teşkil ediyorlardı. Sokağa çıkma yasağı belirlenmiş ve askerler ile kabaran Azerbaycan Halk Cephesi arasında çatışmalar yagın olmuştur. Bir olayda Bakü'de binlerle Azeri ve 8 MVD askeri öldürülmüştür.[SUP][21][/SUP] Yine ermenilerce bir iddiaya göreyse bu süre içinde Azerbaycan Komünist Partisi, kentteki Ermeni nüfusunu korumaktan ziyade partiyi iktidarda tutmayı düşünüp MVD askerlerini göndermeyi gecikmiştir, fakat şehirde bir yerli devlet silahlı birliyinin bulunmadığı da bilinmektedir.[SUP][22][/SUP] Aynı zamanda "Kara Ocak" (Qara Yanvar) olarak anılan olaylar, Azerbaycan ile Rusya arasındaki ilişikileri belirlemiştir. Aralık 1988'de çatışma Kirovabad ve Nahçıvan dahil olmak üzere Azerbaycan'ın diğer kentlere de yayılmıştır. Orda Sovyet Ordusu, Ermenilere yönelik saldırlarını durdurmaya çalıştığı zaman 7 kişi (4'ü asker) öldürülmüş ve yüzlerce kişi yaralanmıştır.[SUP][23][/SUP]
Silah deposu olarak kullanıldığı şüphelenilen Gandzasar manastırı da Sovyet güçlerinin hedef olmuştur. Fakat sempatizan olan Rus subayı aramanın yapılmasını reddetmiştir.
Ana madde: Koltso Harekâtı (1991)
30 Nisan-15 Mayıs 1991'de Sovyetler Birliği MVD (Министерство внутренних делve / İçişleri Bakanlığı) ve Savunma Bakanlığı (Министерство обороны
, Dağlık Karabağ Özerk Oblastının Şaumyan ilinde Koltso Harekâtı (Rusça: Операция Кoльцo / anlamı: "Halka Harekâtı") kod adı altında MVD birlikleri ve OMON (Отряд милиции особого назначения / Özel amaçlı polis ekibi) ekiplerini kullanıp ve resmî olarak bir "pasaport kontrol işlemi" gerekçesini göstererek, Dağlık Karabağ'daki yasadışı[SUP][24][/SUP] Ermeni milis müfrezelerini silahsızlandırmayı amaçlamışlardır.Ancak, belirtilen amaçlarına aykırı bir şekilde, Sovyet askerleri (Sovyet 4. Ordusuna bağlı 23. Motorize Piyade Tümeni) ve ağırlıklı olarak Azerilerin bulunduğu OMON ve ordu birlikleri, Şaumyan'daki Ermenilerle meskûn 24 köyü zorla boşaltırmıştır.
[h=3]Hocalı Katliamı[/h]Ana madde: Hocalı Katliamı
25 Şubat 1992'de Hocalı kentinde, "Memorial" İnsan Hakları Savunma Merkezi[SUP][25][/SUP] ve İnsan Hakları İzleme Örgütü'ne göre[SUP][26][/SUP][SUP][27][/SUP] Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği ordusuna bağlı 366. Motorize Piyade Alayı'ın desteğindeki Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından Azeri siviller öldürülmüşlerdir. 10.000 nüfuslu Hocalıda olaylar sırasında yaklaşık 3.000 Azeri bulunmaktaydı. Saldırıda ölenler hakkında verilen resmi rakam 613 kişi olmakla birlikte, katledilen toplam Azeri sayısının 1.300 kişi olduğu söylenmektedir (Zaman qazetesi). Saldırılar sırasında Hocalıda yaşayan Ahıska Türkleri de evlerinde yakılarak öldürülmüştür. Kadın, çocuk ve yaşlılar da dahil olmak üzere siviller katledilmiştir. Katliamın ilk gecesinde sekiz aile bütün fertleriyle öldürülmüş, 700den fazla çocuk anne ya da babasını kaybetmiştir. Yaralılar ise 1.000in üzerindedir. Katliama tanık olan bir gazeteci, yaşananları şu şekilde aktarmaktadır:
Dağlık Karabağın Hocalı kentinin düşüşünü bir gün boyunca yaşadım. Görüntülerle belgeledim ve video çekimleriyle bir günde 1.300 Azerbaycan Türkünün Ermeni çetecilerce öldürülüşünü bütün dünyaya duyurdum. Hocalı katliamı anlatılamaz bir vahşetti. Azerbaycan yönetimi ve Cumhurbaşkanı Ayaz Mütellibov, olayı dört gün boyunca kamuoyundan gizlemeye çalıştılar. Bütün Azerbaycan şok olmuştu. Ermeni bıçaklarından, kurşunlarından kurtulmayı başaranlar; kadınlar, çocuklar, ihtiyarlar karlı dağlarda tipi altında Agdama gelmeyi başardıklarında çoğunun ayakları donmuştu. Bazılarının ayakları ise kangrenden dolayı kesilmişti. Ermeniler vahşetin her türlüsünü sanki ibret olsun, örnek olsun diye yapmışlardı. İhtiyar dedelerin, yaşlı anaların yüzleri jiletlerle doğranmış, genç kadınların göğüsleri peynir gibi kesilmiş, bebeklerin kafa derileri yüzülmüştü. Hocalı ile Agdam arasındaki 12 kilometrelik orman boyunca cesetler dizilmişti.
Turan ve AssA-İrade'nin Azerbaycan Savunma Bakanlığı'na dayanarak yaptığı açıklamaya göre, 8 nisan 1992'de Kelbecer Rayonu'nun Ağdaban köyüne yönelik düzenlenen saldırıda en az 21 sivil ölmüş ve yaklaşık 60 kişi yaralanmıştır.[SUP][28][/SUP] Diğer bir kaynağa göre ise Ermenistan güçlerinin yaptığı saldırılarda 99 sivilin öldürüldüğü ve 140 sivilin ise yaralandığı söylenmektedir.[SUP][29][/SUP]
Ana madde: Maragha Katliamı
10 Nisan 1992 tarihinde Terter rayonu'nun Maragha köyü Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından saldırılmış ve Ermeni siviller öldürülmüştür. Zararlarını gözeten ve görgü tanıklarıyla röportaj yapan Caroline Cox'a göre, Azerbaycanlı askerler yaklaşık 45 köylünün başını kesmiş ve köyü yakıp yağmalamışlardır. Ve yaklaşık 100 Maragha'lı kadın ve çocuğu kaçırmışlardır.[SUP][30][/SUP].
7 Mayıs'ta İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani, Levon Ter-Petrosyan ve Yakup Mamedov'u Tehran'a davet etmiş ve 8 Mayıs'ta[SUP][31][/SUP] görüşmüş ve barış anlaşmasının temel ilkeleri belirten communiqué'yi imzalamışlardır.[SUP][32][/SUP]
Ana madde: Şuşa Muharebesi
Ermeni kuvvetlerinin Karabağ savaşı'ında kazandıkları ilk kayda değer askeri zaferdir. Şuşa kasabası'nın ele geçirilmesi aynı zamanda Stepanakert'in ele geçirilmesinin tek yolduydu.[SUP][33][/SUP][SUP][34][/SUP] Ağırlıklı olarak dağlık alanlardan oluşan Şuşa'nın ele geçirilmesi için oluşturulan komando birliğinin başındaki Arkadi Ter-Tadevosyan farklı stratejiler uyguladı.[SUP][35][/SUP] Buna göre özellikle diaspora kanadından savaşa katılan aralarında Taşnak mensuplarınında bulunduğu Ermeni gönüllü alaylarının sık ve aralıklarla daha önce seçilmiş Azeri noktalarına saldırılar planlandı. Nitekim kısa bir süre sonra çözülmeye başlayan Azeri kuvvetlerine karşı 8 Mayıs 1992'de yaklaşık 1.000 kişilik birlikten oluşan Ermeni kuvvetlerinin Şuşa harekatı gerçekleşti. Ağır toplarla karşılık vermeye çalışan Azeri birliklerine karşı yaklaşık 2 gün süren çatışmalardan sonra Şuşa tamamen Ermeni birliklerinin kontrolüne geçti.[SUP][36][/SUP]
[TABLE="class: metadata plainlinks ambox mbox-small-left ambox-notice"][TR]
[TD="class: mbox-image, align: center"]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[h=3]1992 Haziran - Temmuz Karabağ Savaşı taarruzları[/h]Ana madde: 1992 Haziran - Temmuz Karabağ Savaşı taarruzları
1 Haziran 1992'de Ebulfez Elçibey Azerbaycan Cumhurbaşkanı seçilmiş ve Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri taarruzu başlatmıştır. Azerbaycan Ordusu 12 Haziran'da Asgeran (Şaumyan), 7 Temmuz'da Akdere (Mardakert)'yi geri almıştır.[SUP][32][/SUP]
Ana madde: Mardakert ve Martuni Taarruzları
Saldırı 27 Haziran'da, Melkonian savaşçıların karşı koymaya çalıştıkları Jardar köyünün yakınlarına doğru başlatıldı. Tanksavar mermileri Azerilerin zırhlarını yok etti ve müfrezelerin istilaya karşı koymalarını sağladı[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]. Sıcak çatışma bölgelerinde manevra alanı kısıtlı olduğunda ve savunucuların bu araçları kolaylıkla vurduğu hassas hedeflerde zırhlı araçların hazır bulunmasının faydasız olduğu kanıtlandı. İlerleyen günlerde ve haftalarda Azeriler tarafından birkaç saldırı daha yapıldı. Bu saldırıların hepsi savuşturuldu ve Melkonyan'ların örgütlenmesi ve liderliği itibar kazandı.[SUP][37][/SUP] Sonraki saldırılar her iki taraftan da yüzlerce daha fazla erkek ve zırhlı araç içeriyordu. Herbir tarafta da çok sayıda zayiat olmasına rağmen, Azerilerin ölü ve yaralıları Ermenilerinkinden çok daha fazlaydı.[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]
Şubat 1993'te Ermeni güçleri Şaumyan'ı geri almış ve Elçibey askerî başarısızlığından dolayı Süret Hüseynov'u hükûmetinden kovmuştur. Yerli Ermeni güçleri 27 Mart - 5 Nisan arasında Kelbecer Rayonu ele geçirmiştir. Bu saldırı üzerine Nisan 30'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 822 sayılı kararını alıp Ermeni güçlerinin Kelebecer ve son dönemde işgal edilen bölgelerden geri çekilmesi için uyarda bulunmuştur.[SUP][32][/SUP]
Ana madde: 1993 Yaz taarruzları
4 Haziran'da Gence'de Süret Hüseynov Elçibey'e karşı isyanı başlatınca 15 Haziran'da Heydar Aliyev Azerbaycan Meclisi sözcüsü olmuş ve 18 Haziran'da Elçibey Bakü'den kaçmıştır. 24 Haziran'da Aliyev'e cumhurbaşkanının olağanüstü yetkisi verilmiş ve Süret Hüseynov başbakanlığına getirilmiştir. Azerbaycan'ın siyasî karışıklığı felâket getiren askerî mağlubiyete yol açmıştır. Ermeni güçleri, 28 Haziran'da Mardakert'ı, 23 Temmuz'da Ağdam'i ele geçirmiştir. Bu saldırı üzerine Temmuz 29'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 853 sayılı kararını alıp Ağdam ve son dönemde işgal edilen bölgelerin gaspından dolayı kınamış ve Ermeni güçlerinin Ağdam ve son dönemde işgal edilen bölgelerden geri çekilmesi için uyarda bulunmuştur. Fakat Ermeni güçleri 23 Ağustos'ta Füzuli, 26 Ağustos'ta Cebrail, 31 Eylül'de Kubatlı'yı ele geçirmişlerdir.[SUP][32][/SUP]
Eylül ayın başında Moskova'da Haydar Aliyev ve Robert Koçaryan gizlice görüşmüşlerdir. 14 Ekim'de Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 874 sayılı kararını alıp Ermeni güçlerin işgal edilen bölgelerden geri çekilmesine dair takvimi ayrıntlı bir şekilde belirtmiştir. Fakat Ekim ayın sonlarında Ermeni güçleri tekrar ilerlemeye başlamış ve Zengilan, Goradiz kasabasını ele gerçirmişlerdir. Bu saldırıları üzerine 12 Kasım'da Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 884 sayılı kararını alıp Ermenileri kınamıştır.[SUP][32][/SUP]
Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Karabağ'ın bütün cephelerinde insan dalgası hücum taktiğiyle sürpriz baskın düzenlemiştir. İlk aşamada cephenin kuzey ve güneyde Ermeni mevkileri ezmiştir. Fakat iki aylık kış taarruzu başarısız olmuş ve taarruz sırasında Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, 5.000[SUP][18][/SUP] - 8.000[SUP][38][/SUP] askeri kaybetmiştir.
Ermeni kuvvetlerinin Nahçıvan'a ilerlemesi üzerine Türkiye başbakanı Tansu Çiller, Ermenistan'ı buraya saldırmamaları konusunda uyardı. Türk Silahlı Kuvvetleri'ne bağlı birlikler Ermenistan sınırına doğru kaydırılmaya başlandı.
İran taraflar arasında arabuluculuk yaparak çatışmaların 7 Mayıs 1992'de geçici olarak sona ermesini sağlamıştır. Ermeniler'in ilerlemeyi sürdürmesiyle 18 Mayıs'ta İran'ın arabuluculuk faaliyetleri tamamen çökmüştür.
Ana madde: Bişkek Protokolü
Aralık 1993'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri'nin başlattığı kış taaruzlarının askerki başarısızlıkla sonuçlanmasından sonra dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev diplomatik kanalları kullanarak barış koşullarını aramaya başlamıştır. 4 - 5 Mayıs 1994'ta Bağımsız Devletler Topluluğu Parlamentolararası Meclisi, Rusya Federasyonu Federal Meclisi ve Dışişleri Bakanlığı'nın inisiyatifleri ve Kırgızistan Cumhuriyeti Konseyi'nin evsahipliğiyle müzakereler düzenlendi. Bu görüşmeler sonrasında 16 Mayıs 1994'te Moskova'da Azerbaycan Cumhuriyeti[SUP][39][/SUP] ve Ermenistan Cumhuriyeti'nin savunma bakanları[SUP][40][/SUP] ile Dağlık Karabağ Savunma Ordusu başkumandanı[SUP][41][/SUP] ateşkes anlaşmasını imzalamışlardır.[SUP][42][/SUP][SUP][43][/SUP]
1993 - 1994 yılları arasında çatışmaya dahil edilen insan gücü ve askerî araçları tahminen şöyledir:[SUP][3][/SUP]
[TABLE="class: wikitable"]
[TR]
[TH]Taraf[/TH]
[TH]Askerî personel[/TH]
[TH]Top[/TH]
[TH]Tank[/TH]
[TH]Zırhlı personel taşıyıcı[/TH]
[TH]Zırhlı muharebe aracı[/TH]
[TH]Savaş uçağı[/TH]
[/TR]
[TR]
[TD="align: center"]Dağlık Karabağ[/TD]
[TD="align: center"]20.000[/TD]
[TD="align: center"]16[/TD]
[TD="align: center"]13[/TD]
[TD="align: center"]120[/TD]
[TD="align: center"]N/A[/TD]
[TD="align: center"]N/A[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="align: center"]Ermenistan[/TD]
[TD="align: center"]20.000[/TD]
[TD="align: center"]170[/TD]
[TD="align: center"]160[/TD]
[TD="align: center"]240[/TD]
[TD="align: center"]200[/TD]
[TD="align: center"]N/A[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="align: center"]Azerbaycan[/TD]
[TD="align: center"]42.000[/TD]
[TD="align: center"]330[/TD]
[TD="align: center"]280[/TD]
[TD="align: center"]360[/TD]
[TD="align: center"]480[/TD]
[TD="align: center"]170[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Savaşın bazı dönemlerinde[SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]Şamil Basayev liderliğindeki Çeçen isyancıları[SUP][2][/SUP] ve Afganistanlı mucahitleri[SUP][1][/SUP] de Azerbaycan Cumhuriyeti'nin safında savaşmışlardır.
1994 yılına kadar süren savaşda 800.000-1.055.407[SUP][44][/SUP] Azeri Ermenistan ve işgal edilen bölgeden Dağlık Karabağ dışındaki Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarına, 230.000 Ermeni ise Azerbaycan Cumhuriyeti'nden büyük kısımda Ermenistan Cumhuriyeti ve kısmen Dağlık Karabağ'a göç etmek zorunda kaldı.[SUP][45][/SUP]
Ana madde: 2008 Mardakert Çarpışması
1994 yılında Ermenistan ile Azerbaycan arasında imzalanan ateşkes anlaşmasından sonra farklı çaplarda karşılıklı birçok saldırı gerçekleşti. Bunlardan en büyüğü 2008 yılında Ermenistan'da yapılan Cumhurbaşkanlığı seçimlerinden hemen sonra Martakert'te meydana geldi. Ermenistan Dişişleri Bakanlığının açıkalamasına göre Azerbaycan güçleri meydana gelen iç karışıklığı fırsat olarak görüp ağır toplar kullanarak Martakert bölgesine gece operasyonu düzenledi. Ermenistan Savunma Bakanlığı gece yarısı açıklama yaparak Martakert bölgesinin sınır hattının 3-4 saatliğine Azerbaycan kontrolüne geçtiğini açıklarken devam eden çatışmalar sonrasında bölgede kontrolünün tekrar sağlandığını açıkladı. Buna karşılık Azerbaycan Savunma Bakanlığı ise ülke ajanslarına verdiği bilgide Ermenistan'da gerçekleşen seçimler sonrasında gündem değiştirmeye çalışan Ermeni tarafının Azeri sınır bölgesine belli aralıklarla saldırılar gerçekleştirdiğini açıkladı.
[h=3]Azerbaycan Cumhuriyeti[/h]Toplam uzunluğu 25 bin km olan otomobil yolu, toplam uzunluğu 3984 m olan 160 köprü, 14.500 km uzunluğunda elektrik hattı, 2500 elektrik trafosu, 2.000 km gaz boru hattı, 160 su deposu, 34'ten fazla gaz dağıtım istasyonu tahrip edilmiştir.[SUP][46][/SUP]. Toplam 140.000 öğrenci kapasiteli olan 600 okul,53 bin öğrenciye hizmet veren 65 meslek lisesi,2 yüksek öğrenim kurumu yok edilmiştir.[SUP][47][/SUP].700 kadar sağlık ocağı,bu bağlamda 800 yataklı hastane,poliklinikler,doğum evleri,eczane binaları,acil yardım hastanleri dağıtılmıştır.Sağlık hizmetlerine verilen zarar toplam 1,2 milyar dolara yakındır.[SUP][48][/SUP] Bülbül'ün müzikolog ve ressam Mir Möhsün Nevvab'ın hatıra müzeleri talan edilmiştir. Hocalı'daki "Dairevi Mabet" (1356-1357) ve "Türbe" (14.yüzyıl)nin akibeti belli değildir.[SUP][49][/SUP]. Azerbaycan Cumhuriyeti toplam 22 milyar dolar meblağında zarara uğramıştır.[SUP][50][/SUP]
[TABLE="class: metadata plainlinks ambox mbox-small-left ambox-notice"][TR]
[TD="class: mbox-image, align: center"]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[h=3]Dağlık Karabağ Cumhuriyeti[/h]
[TABLE="class: metadata plainlinks ambox mbox-small-left ambox-notice"][TR]
[TD="class: mbox-image, align: center"]
[TD="class: mbox-text, align: center"]Bu alt başlığın geliştirilmesi gerekiyor.[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Dağlık Karabağ m.ö. IV asırdan itibaren kadim Alban devletinin bir parçası olmuş ermeni tarihçiler tarafından m.ö. II yüz yılda Ermen devleti tarafından ermeni topraklarına katıldığı iddia edilmektedir. Fakat tamamen dağlık bir bölge olan arazinin fethi mümkün görülmemektedir diğer bir tarafdan Ermen devletinin Azerbaycan/Atropaten topraklarına saldırdığı tarihçilerce bilinmektedir. Mümkün ki, m.s. II yüz yılda Arşakiler sülalesinden bir kesim Karabağ bölgesinde vassal bir devlet kurmuştur. Çünki sonrakı asırlarda Karabağ kaynaklarda Artsah/Arsak diye isimlenmektedir. Fakat tabi günümüz ermenileri bu ismi kendilerininki diye tanımlamaktalar ve Karabağın ermeni toprağı olmasının en büyük isbatı diye görmekteler. Yine II yüzyıldan itibaren bazı kesintilerle Arsak Arşakileri Albanya hakimiyyetine gelmekteler. Onların bu hakimiyyeti VI yüz yıla kadar sürüyor. Karabağda hakimiyyete Girdmandan olan mihrani ve yahut maranlı Sasanilerle akrabalığı olan bir sülale geçiyor. Arşaklılar/Arşakilerden sonra maranlılar Albanya Hakimiyyetine geçiyor. Bu bir daha Karabağla kuzey Azerbaycanın sık bağlılığını Albanya devleti ile Karabağ ilişkilerinin kadimliyini ve bütünlüyün göstermekdedir. Yine kendince kaynakları sebep gösteren ermeni topluluğu 1988-lerden başlayan katliamlar serisi sonucu Karabağın işgalinden sonra 1994 yılında kendi cumhuriyyetlerini ilan ediyorlar. Bu daha çok bir politik gidişat diye deyerlendirilmektedir. Son zamanlar Sarkisyanın dahi ifade etdiyi üzere arazide askeri birlikler hüküm sürmekde bu sebepden dolayı cumhuriyyet yalnız Azerbaycan değil diğer devletler tarafından dahi tanınmamıştır.
Daha sonra imzalanan ateşkes antlaşmasıyla günümüze kadar süren barış görüşmeleri başlamış oldu [SUP][kaynak belirtilmeli][/SUP]. Günümüzde Dağlık Karabağ ve çevresindeki 7 il Ermeni işgali altındadır ve bölgeyi Dağlık Karabağ Cumhuriyeti adında fiilen bağımsız tanınmayan bir devlet yönetmektedir.
